fbpx
Wikipedia

II Yekaterina

Vikipediyada bu adlı digər şəxslər haqqında da məqalələr var; bax: Yekaterina.

II Yekaterina, Böyük Yekaterina (rus.Екатерина Великая; * 2.5.1729 Şetsin; † 17 noyabr, 6.11.1796, Sankt Peterburq) 9 iyul 1762 ci ildən Rusiya imperiyasının uzurpator imperatriçası, Şlezviq-Holştayn-Qottorf hersoginası. 1793-cü ildən Yever hakimi. “Böyük” adını tarixə yazdırmış ilk qadın imperatriça.

II Yekatеrina
rus.Екатерина II Алексеевна
Sələfi III Pyotr
Xələfi I Pavel
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi
Doğum yeri Almaniya, Saksoniya-Anhalt, Şetsin
Vəfat tarixi (67 yaşında)
Vəfat yeri Rusiya, Sankt-Peterburq
Vəfat səbəbi insult
Dəfn yeri
Atası Xristiyan Avqust von Anhalt-Çerbst
Anası Yohanna Yelizaveta von Şlezviq-Holştayn-Qottorf
Həyat yoldaşı III Pyotr
Uşağı
Hərbi xidmət
Rütbəsi polkovnik
Rəhbərlik edib leyb-qvardiya süvari alayı[d]

Təltifləri
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
Şahzadə Sofiyanın fransız dilindən xətt çalışması
Yekaterinna və III Pyotr

Mündəricat

II Yekaterina Şetsində, 1729-cu ildə Anhalt-Çerbst şahzadə Sofiya Avqust Friderik kimi, Ştettində doğulmuşdur. O, Prusiya imperiyasına aid Anhalt-Çerbstin knyazı Xristiyan Avqustun qızıdır.

Hersoq Xristiyan Avqust von Anhalt-Çerbest bir oqədər də zəngin olmadığından, Yekaterina evdə təhsil almışdır. O, ingilis, fransız və italyan dillərinə, rəqs, musiqi, tarix, coğrafiya, ilahiyyat üzrə biliklərə yiyələnir. Yekaterina uşaqlıqda şıltaq, ərköyün, həyasızcasına hər şeylə maraqlanan, nadinc, oğlanlar qarşısında özünü öyən qız olmuşdur. Anası onu uşaqlıqda Fiqxen (alm.Figchen‎ — Frederica adının əzizləyici forması) deyə çağırardı.

1743-cü ildə Rusiya imprateriçası Yelizaveta Petrovna oğlu və xələfi böyük knyaz Pyotr Fyodoroviç üçün evlənmək üçün qız axtararkən, anasının ölüm ayağında onu Yohanna Yelizaveta von Şlezviq-Holştayn-Qottorfun qardaşına ərə verəcəyi vəsiyyətini yadına salaraq, Frideriki münasib bilir. Belə ki, Yelizaveta Petrovna hələ qabaqlar onun dayısının İsveç taxtına layıq görmüşdür Yelizaveta Petrovna tərəfindən Friderikin anası ilə sıx yazışmalar və şəkil mübadiləsi də olmuşdur. Friderik Pyotr Fyodoroviçi ilk dəfə 1739-cu ildə Oytin qəsrində görmüş olur. 1744-cü ildə Friderik öz anası ilə, III Pyotr ilə nigahlanmaq üçün Rusiyaya gəlmək üçün dəvət alırlar. Rusiyaya gəldikdən sonra russ dilini və tarixini, ən-ənələrini, provaslav dinini öyrənməyə başlayır. Onun müəllimləri arasında arxiyepiskop Simon Todorski ona provaslav dinini təbliğ etmiş, riyaziyyatçı rus filoloqu Adadurov Vasili Yevdakimoviç ona rus dilinin qrammatikasını öyrətmiş, baletmeyster Lanqe ona rəqs etməyi öyrətmişdir. Tez bir zamanda rus dilini öyrənmək üçün şaxtalı havada gecələr aşıq pəncərə önündə belə məşğul olaraq böyük səylər göstərir. Bunun nəticəsi olaraq ağciyərlərin sətəlcəminə tutulur. Səhhəti o dərəcədə pisləşir ki, anası lüteran keşiş çağırtdırır. Lakin Sofiya ondan imtina edərək, Simon Todorskinin təkid edir. Bu hərəkəti onun rus cəmiyyətində nüfuzunu daha da artırır. Rəsmi olaraq Sofiya Frederika Avqusta 28 iyun (9 iyul), 1744-cü ildə lüteranlıqdan provaslav məzhəbinə keçərək, Yekaterina Alekseyevna adı ilə vəftiz edilir. Sonrakı gün isə gələcək imperator III Pyotr ilə nişanlanmış olur.

Bu hadisələrdən sonra siyasi intriqalar baş qaldırır. Sofiyanın anası Prusiya kralı II Fridrixin pərəstişkarı olduğundan, vəziyyətdən rus imperatriçası Yelizaveta Petrovnaya təsir etmək üçün istifadə edərək Rusiyanın xarıcı siyasət kursunu dəyişdirməyə səylər göstərir. Bunun üçün o, antiprusiya siyasəti yeritdiyinə görə kansler Bestujev-Ryumin Aleksey Petroviçi vəzifəsindən uzaqlaşdırmağı nəzərdə tutur. Məsələnin üstü Sofiyanın anasının I Fridirixə göndərdiyi məktub ələ keçdikdən sonra açılır. “Prusiya xəfiyyəsi”nə qarşı dərhal münasibət dəyişir. Lakin Sofiya bundan xəbərsiz olduğuna görə ona qarşı münasibət dəyişməz olaraq qalmış olur.

1 sentyabr (21 avqust) 1745-ci ildə on altı yaşında Yekaterina 17 yaşına qədəm qoymuş Pyotr Feodoroviçlə təntənəli şəkildə nikaha daxil olur. Evliliyin ilk illərindən Pyotr Yekaterina ilə heç maraqlanmır. Onların arasında ər-arvad münasibətləri demək olar ki, heç olmur. Bu barədə Yekaterina sonralar belə yazırdı:

Mən gözəl bilirdim ki, böyük knyaz məni heç sevmir; nikahdan iki həftə sonra o, mənə demişdi, imperatriçanın ixtiyarında olan xanımlardan birinə - Qoliçina Yekaterina Alekseyevna adlı bir qıza aşiqdir. O, öz xəzinədarı qraf Deviyerə demişdir ki, bu qızcığazla mənim aramda heç bir fərq yoxdur. Diviyer etiraz etdiyindən ona qəzəblənmişdir; bu tamaşa demək olar ki mənim iştirakımla baş verirdi və mən bu ağızlaşmanı görürdüm. Düzünü desək, mən özü-özümə deyirdim ki, əvəzi pis ödənilən ona olan sevgimin əsiri olsam, bu adamla mən xoşbəxt olmayacağam və heç kimə xeyri olmayan mənasız qısqanclıqdan ölməyə dəyməz.

Yekaterina öz təhsili ilə məşqul olmağa davam edir. O, çoxlu mütaliələr edir, Volteri, Publiy Korneliy Taçiti, Beyl Pyeri oxuyaraq fəlsəfi, hüquqi biliklərini artırır. Əsas əyləncəsi ov etmək, at sürmək, rəqs və maskaradlar olur. Böyük knyazla ər-arvad münasibətinin olmamasından istifadə edərək Yekaterina məşuq və sevgililəri ilə gününü keçirir. Bundan imperatriça Yelizaveta heç də məmnun deyildi. Nəhayət iki uğursuz hamiləlikdən sonra 20 sentyabr (1 oktyabr) 1754-cü ildə Yekaterinanın oğlu I Pavel dünyaya gəlir. Doğuş ağır keçir və imperatriça Yelizavetanın tapşırığı ilə uşağı dərhal anadan ayırırlar və onu tərbiyə etməsinə izin vermirlər. Ona yalnız tək-tək görüş icazəsi verilmişdir. Yekaterina ilkdəfə uşağını 40 gündən sonra görə bilmişdir. Bəzi mənbələrdə I Pavelin əsil atasının Yekaterinanın sevgilisi S. V. Saltıkovun olduğu mübahisə edilməkdədir. (Yekaterinanın memuarlarında bu barədə birbaşa dəlillər tapılmasa da hələ də interpritasiya olunmaqdadır.) Pavelin dünyaya gəlməsindən sonra Yekaterina ilə böyük knyaz arasındakı münasibətlər daha da gərginləşir. III Pyotr öz arvadını “ehtiyatda olan madam” adlandıraraq açıq aşgar məşuqələri ilə əylənir. Bunda istifadə edən Yekaterina ingilis səfiri Çarlz Henburi Uiyamsın köməyi ilə gələcək Polşa kralı Stanislav Avqust Ponyatovski ilə əlaqələr qurur.

9 dekabr 1758-ci ildə Yekaterina qızı Annanı dünyaya gətirir ki, II Pyotr bu xəbərdən daha da qəzəblənir:

Tanrı bilir, niyə mənim arvadım yenə də hamilədir! Mən heç əmin deyiləm ki, bu uşaq məndəndir və onu öz hesabıma götürməyə borcluyammı

İngilis səfiri Vilyams bu zamanlar Yekaterinanın yaxın dostu və etibarlı adamına çevrilir. O, Yekaterinaya tez-tez maddi kömək göstərir, ona sələmli borc və subsidalar verir. Yalnız 1750-ci ildə Yekaerina ondan 50 000 rubl qəbul etmişdir; noyabr 1756-cı ildə isə o, daha 44 000 rubl almışdır.. Əvəzində isə səfir ondan bəzi məxfi məlumatlar almış olur.. Ələxsus 1756-cı ildə İngiltərənin müttəfiqi olan Prusiya ilə Yeddillik müharibə başlanandan sonra səfir Uiyams Yekaterina vasitəsilə döyüşən rus ordusu və onun hücum planları haqqşnda məlumatları alaraq Londona və Prusiya kralı II Fridrixə ötürmüşdür. Uiyam geri çağrıldıqdan sonra Yekaterina onun yerinə gələn Keytdən pul almaqda davam edir. İngilis səxavətinə Yekaterinanın möhtac olmasının səbəbi onun məsrəflərinin ona xəzinədən ayrılmış büdcədən xeyli artıq olması idi. Səfir Vilyamsa ünvanlamış olduğu bir məktubda minnətdarlıq əvəzi o, yazırdı:

Rusiyanın İngiltərə ilə dostluq və müttəfiqliyinə nail olmaq, Rusiya üçün nəhəngliyi belə utancverici olan, ümumi düşmən Fransaya qarşı, Avropa və xüsusən Rusiya naminə bunun üçün əlimdən gələni edəcəyəm. Sizin ölkə kralına mənim bu hislərimin daimiliyini şöhrətimlə sübut edəcəyəm.

1756-cı ildə Yeizaveta Petrovnanın xəstələndiyi dövrdə, artıq Yekaterina gələcək imperatorun (öz ərinin) taxtan sui-qəsdlə devrilməsi haqqında planlar qurmağa başlayır. Bu haqda o dəfələrlə səfir Vilyamsa yazmışdır. tarixçi V. O. Klyuçevskinin yazır:

ingilis kralından hədiyyə və 10 000 funt sterlinq borc götürərək, əvəzində ingilis-rus marağından hərəkət edəcəyinə, Yelizavetanın ölümündən sonra polk komandiri K. Razumovski ilə gizlin sovdələşərək qvardiyanı öz əlinə alacağını şərəfi naminə söz verir

Bu saray çevrilişi planında Yekaterinaya kansler Bestujev-Rzumin Aleksey Petroviç də kömək edir.. 1758-ci ilin əvvəlində imperatriça Yelizaveta Yekaterina ilə dostluq münasibətində olan rus ordusunun baş komandanı Apraksin Stepan Fyodoroviç və kansler Bestujevin xəyanətindən şübhələnir və hər ikisini həbs etdirir. Bestujev tutulana qədər Yekaterina ilə yazışdığı bütün məktubları məhv edə bildiyindən cəzadan yaxa qurtara bilir.. Nəticədə səfir Uilyam geri göndərilir. Beləliklə Yekaterina köhnə pərəstişkarlarsız qalır və yenilərini axtarmalı olur.

25 dekabr 1761-ci ildə (5 yanvar 1762) imperatriça Yelizavetanın vəfatından sonra Pyotr Fyodoroviç III Pyotr adı ilə taxta oturur. Bu vəziyyər ər ilə arvad arasındakı uçurumu daha da artırmış olur. III Pyotr açıq-aşkar məşuqəsi Voransova Yelizaveta Romanovna ilə yaşamağa başlayır. Yekaterinanı isə Qış sarayının digər ucuna köçürür. Yekaterina Orlovdan hamilə qalanda bunu daha heç cür ərindən təsadüfən baş verdiyini sübut edə bilmir. Beləliklə dünyaya Yekaterinanın daha bir oğlu Bobrinski Aleksey Qriqoryeviç gəlmiş olur. III Pyotr imperator olduqdan sonra onun bəzi hərəkətləri zabitlər korpusunun ona qarşı mənfi münasibətinə səbəb olmuşdur. Belə ki o, Prusiya ilə Rusiyaya sərf etməyən bəzi müqavilələr bağlamışdır. Prusiya ilə birlikdə Holşteyn Şlezviqi geri Prusiyaya qaytarmaq üçün öz müttəfiqi olan Danimarkaya qarşı hərəkətə keçir. Rus kilsəsinin mülkünə əl qoyaraq monastr torpaq mülklərini ləğv edir. O, özünü kobud, səfeh, Rusiyanı sevməyən, bacarıqsız kimi göstərir. Onun fonunda Yekaterina ağıllı, mömin və səmimi həyat yoldaşı kimi görünürdü. Qvardiya tərəfindən imperatora qarşı nifrət artdığı bir vaxtda Yekaterina çevriliş etməyə qərar verir. Onun tərəfdaşları Orlov qardaşları, vaxmistr Potyomkin və adyutant Fzodr Xitrovo qvardiyada təşviqat işi apararaq onları öz tərəfinə çəkirlər. Çevrilişə əsas səbəb Yekaterina və poruçik Passekin həbsi haqqında yayılan şaiyələr olur. A. Truayya və K. Valişevski gıstərir ki, III Pyotru devirmək üçün Yekaterina fransız və ingilis puluna müraciət edərkən onları planı haqqında məlumatlandırmışdır. Fransızlar planın ciddiliyinə inanmayaraq Yekaterinaya cəmi 60 000 rubl, ingilislər isə 100 000 rubl verirlər. 28 iyun (9 iyul) 1762 ci ildə III Pyotr Oranienbaum şəhərində olarkən Yekaterina Aleksey və Qriqori Orlov ilə Peterqrafdan Sankt Peterburqa gəlir və qvardiya ona sədaqət andını içir. Taxtdan düşürülmüş III Pyotr nəzarətə götürülür və sonradan müəmmalı şəkildə ölmüş olur. Yekaterina bir məktubunda yazırdı ki, ölümdən qabaq Pyotr babasildən əziyyət çəkirdi. Ölümündən sonra Yekaterina şübhələrə son qoymaq üçün cəsədin yarılmasına gıstəriş verir. Müayinə (Yekaterinanın sözünə görə) zəhərləndirməni inkar edir. Bu haqda tarixçi Pavlenko Nikolay İvanoviç yazırdı:

İmperatorun zorla öldürülməsi mükəmməl dəlillərlə təsdiq olunmuşdur — Yekaterinanın Orlova yazdığı məktublarda bu sezilməkdədir. Dəlillər vardır ki, III Pyotra hazırlanmış sui qəsddən Yekaterinanın xəbəri olmuşdur. Belə ki, artıq 4 iyulda imperatorun ölümündən 2 gün əvvəl Yekaterina onun yanına, Ropşe sarayına həkim Paulseni göndərmişdir, “dəlilə əsasən, Pulsen Ropşa sarayına dava dərman üçün deyil, cəsədi yarmaq üçün göndərilmişdir.

Ərini devirdikdən sonra Yekaterina Alekseyevna imperatriça II Yekaterina adı ilə taxta keçir və III Pyotrun devrilməsini onun dövlət dininə xəyanəti və Prusiya ilə bağlamış olduğu sülh müqaviləsi ilə əlaqəli olduğunu bəyan edən manifest verir. Xələf Pavelin deyil məhz onun taxta çıxmasını o, bunu bizə sadiqlərin istəyi olduğunu əsas gətirmişdir. 3 oktyabr (22 sentyabr) 1762 ci ildə Yekaterinanın taçqoyması Moskvada baş verir.. V. O. Klyuçevski belə xarakterizə edirdi:

Yekaterina hakimiyyəti ikiqat tutmuşdur: ərindən hakimiyyəti almış və onu yeganə xələfi olan oğluna ötürməmişdir.
II Yekaterina hıkmranlığının apafezi, Qreqorio Qulyelminin əsəri.

Öz memuarında Yekaterina hakimiyyətə başlayarkən Rusiyanın vəziyyətini belə xarakterizə edirdi:

Maliyə tükənmişdi. Ordu 3 ay idi ki məvacib ala bilmirdi. Ticarət geriləmiş, onun bir çox sahələri monopoliyalaşmışdır. Dövlət təsərüffatında düzgün bir sistem mövcud deyildir. Hərbi idarə borc içində; həddindən artıq laqeydlik üzündən donanma ancaq tab gətirirdi. Ruhanilər torpaq mülklərinin alınmasından narazı idilər. Ədalət hərraca çıxarılmışdi, qanunlar güclünün mənafeyini güddükdə əsas götürülürdü.

Tarixçilər isə bunu əksini yazırdı. Rusiya dövlətinin maliyəsi hətta Yeddillik müharibədən sonra tükənməmişdir: 1762-ci ildə büdcənin defisiti cəmi 1 000 000 rubl idi ki bu da gəlirin 8%-ni təşkil edirdi. Belə ki mövcud defisitin yaranmasının səbəbkarı məhz Yekaterina özü olmuşdur. Belə ki o, 1762-ci ilin sonunda öz pərəstişkarlarına və 28 iyun çevrilişi iştirakçılarına büdcədə nəzərdə tutulmamış 800 000 rubl pul dağıtması, mülk bağışlaması məhz II Yekaterina dövründə maliyə böhranına, ilk dəfə olaraq Rusiyanın xarici borclarına gətirib çıxartmışdır. Kilsə torpaq faktiki olaraq ona qədər deyil, məhz onun hakimiyyəti dövründə müsadirə edilmişdir. Bu da 1764 cü ildə ruhanilərin narazılığına gətirib çıxartmışdır. Onun tərəfindən heç bir dövlət idarəçiliyi ədalət məhkəməsi və maliyə idarəçiliyi sistemi yaradılmamışdır.

İmperatriça II Yekaterina Rusiya monarxiyasının qarşısında duran məsələləri belə ifadə edirdi:

  1. İdarə etmək üçün xalqı maarifləndirmək lazımdır.
  2. Dövlətdə yaxşı qayda-qanun yaratmaq lazımdır, cəmiyyətə sahib çıxıb və onları qanunlara riayət etməyə məcbur etmək.
  3. Dövlətdə yaxşı və düzgün polis yaratmaq.
  4. Dövləti çiçəklənirərək onu zəngin etmək.
  5. Dövləti öz-özlüyündə nəhəngləşdirməklə qonşuların ona hörmətlə yanaşmasına nail olmaq.

II Yekaterinanın siyasəti əsaən sələfləri tərəfindən əsası qoyulmuş inkişaf tendensiyasını qoruyub saxlamaqdan ibarət olmuşdur. Onun zamanında inzibati-ərazi (quberniya) reformu həyata keçirilmişdir ki, bu da 1917 ci ilə qədər mövcudluğunu saxlamışdır. Onun dövründə Rusiya ərazisi bərəkətli cənub ərazilərinin — Krım xanlığının, Qara dəniz sahillərinin, şərqi Reç Pospolitanın işğalı hesabına xeyli genişlənmış olur. Əhalini sayı artaraq 23,2 milyondan (1763-cü il) 37,4 milyona (1796) çatmış olur. Əhali sayına görə Avropada ən bıyük dövlət sayılır və onun əhalisi Avropa əhalisinin 20%-ni təşkil etmiş olur. II Yekaterina 23 yeni quberniya yaradaraq, 144 şəhər salmış olur. Kyuçevski Vasili Osipoviç yazırdı:

Orduda əsgər sayı 162 mindən 312 minə, donanma 1757-ci ildə 6 freqat və 21 xətt gəmisinə malik olduğu halda, 1790-cı ildə 40 freqat, 67 xətt gəmisinə və 300 avarlı gəmiyə malik olmuş, dövlət gəlirləri 16 000 000 rubldan 69 000 000 rubla çatmış, xarici ticarətdə uğurlar: Baltik dənizində 9 000 000 rubldan 44 000 000 rubla, Qara dənizdə 390 000 rubldan 1 900 000 rubla çatmışdır. Daxili pul dövriyəsinin artması 34 il ərzində 148 000 000 rubl pul kəsilməsinə gətirib çıxartmışdır ki, onun sələflərinin dövründə bu ədəd cəmi 97 000 000 rubl idi.

Daxili siyasət

Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)

1768-1774-cü illər Osmanlı-Rus müharibəsi Dunay, Krım, və Cənubi Qafqaz istiqamətinə aparılırdı.Osmanlı qoşunları 1769-cu ildə Rusiyanın içərilərinə hərəkət etsə də sonrakı hərbi əməliyyatlar uğurlu alınmadı.Əsas hərbi əməliyyatlar 1770-1771-ci illərdə oldu.Rus qoşunlarının baş komandanı Rumyantsev 1770-ci ilin yayında Larqa və Kaqul çayları yaxınlığındakı döyüşlərdə qələbə qazanaraq Dunayın sağ sahilinə keçdi. Bessarabiya, Valaxiya və Moldova ruslar tərəfindən tutuldu. Rus donanması 1770-ci ilin iyununda Xios yaxınlığındakı Çeşmə buxtasında Osmanlı donanmasını məğlub etdi. Avstriya Rusiyanın Balkanlarda güclənməsini istəmirdi. Rusiyada baş verən Puqaçov üsyanı və Avropa dövlətlərinin Rusiyaya təzyiqi onu danışıqlara başlamağa məcbur etdi.1774-cü ildə Osmanlı dövləti ilə Rusiya arasında Bolqarıstanın Kiçik Qaynarca kəndindəsülh bağlandı. Buq və Dnepr arasındakı ərazilər, Krımdakı Kerc, Yeniqala, Kubana qədər olan torpaqlar Rusiyaya keçdi.Krım xanlığı Osmanlı asılılığından çıxaraq müstəqil oldu.(sonralar 1783-cü ildə Rusiya tərəfindən işğal olundu. Kiçik Qaynarca sülhü Krım xanlığının işğalını asanlaşdırdı. Kırım xanlığı xeyli zəiflədiyindən Osmanlı da ona hərbi yardım edə bilmədi).Rusiya Azov qalasını möhkəmləndirmək hüququ aldı.Rus ticarət cəmiləri Bosfor və Dardanel boğazlarından sərbəst keçə bilərdi.Rus gəmilərinə ilk dəfə Qara dənizdə üzmək hüququ verildi.Osmanlı 4,5 milyon rubl təzminat ödəməli idi.Valaxiya və Moldova Rusiya "himayəsinə" verilirdi.Osmanlı bu knyazlıqların idarə olunması haqqında şərtlərə əməl etməli idi.

Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)

İsmayıl qalasının ruslar tərəfindən alınması

1787-1791-ci illər Osmanlı-Rus müharibəsi, 93 Hərbi (Hicri təqviminə görə 1293-cü ilə uyğun olduğu üçün Osmanlı tarixində '93 Harbi' adlanır) — Rusiya İmperiyasının AvstriyaTürkiyə (Osmanlı İmperiyası) ilə apardığı müharibə.

Krımın Rusiyaya qatılması 1787-ci ildə Osmanlı ilə Rusiya arasında yeni müharibəyə səbəb oldu. Avstriya Reç Pospolitanın birinci bölüşdürülməsinə razı olduğu üçün Rusiyanın müttəfiqinə çevrilmişdi.

Osmanlı dövləti Prussiya, Hollandiyaİngiltərə tərəfindən müdafiə olunacağına, İsveçPolşanın da Rusiyaya müharibə edəcəyinə ümid bəsləyirdi.Lakin bu ümid doğrulmadı. Fransa və başqa Avropa dövlətlərinin təhriki ilə 1787-ci ildə Osmanlı Rusiyaya yeddi tələbdən ibarət ultimatum göndərdi. Cavab almayan Osmanlı dövləti 1787-ci ilin avqustunda müharibə elan etdi.Osmanlıların Kinburn qalasına hücumu ilə başlayan müharibə Osmanlı üçün uğursuz oldu. Suvorovun ordusu nəinki qalanı müdafiə etdi, üstəlik Oçaqovo qalasını ələ keçirdi.1789-cu ildə Avstriya da Osmanlıya müharibə elan etdi.Avstrya qoşunları Banat vuruşmasında darmadağın edilsə də, ruslar Fokşan və Rımnik döyüşlərində rusların köməyi ilə türkləri məğlub etdilər.Belqradı ələ keçirən Avstrya Osmanlı ilə sülh bağlayaraq müharibədən çıxdı. Müharibəni davam etdirən Rusiya isə Suvorovun komandanlığı altında 1790-ci ildə İsmyıl qalasını ələ keçirdi.

İranla münasibət

II İrakli II Yekaterinaya Kartli-Kaxetiya krallığını İran və Osmanlı dövlətlərindən qorumağı xahiş edir. Osmanlı ilə müharibədə olan II Yekaterina bir tərəfdən bu təklifə şirniksə də digər tərəfdən Qafqaza bıyök bir qüvvə iqtidarında deyildi. 1796-1772 ci illərdə Rusiya imperiyası ilə Kartli-Kaxetiya krallığı arasında hərbi yardım müqavilində sadiq təəbəlik müqaviləsi imzalanır. Müqaviləyə görə Kartli-Kaxetiya Rusiya imperiyasının vassalına çevrilmiş olur. Əvəzində isə Rusiya onu İran və Osmanlıdan qorumağı öhdəsinə götürür. Ağa Məhəmməd şah gürcü çarı II İraklinin və Qarabağ xanı İbrahim Xəlilin Rusiya himayəsinə keçmək niyyətində olduqlarını eşidir. İbrahim Xəlilin sözsüz razılığı ilə İrakli Qacarların dədə-baba torpaqlarını – Qarabağ, İrəvan xanlıqlarını və Gəncəni Rusiya imperiyasına vermək istəyirdi. Kartli-Kaxetiya çarının bu niyyətini Qacar İranın tabeçiliyində olan bir şəxsin xəyanəti və Azərbaycan xanlıqlarının daxili işinə qarışmaq kimi qəbul edirdi. Üstəlik Qacar buna əsaslanırdı ki, bir neçə əsr qabaq onun tayfasından olan çox sayda adam bu yerlərə köçürülmüş və həmin torpaqların idarəçiliyində fəal iştirak etmişdi. 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd şah Qacar özünün 60 minlik qoşununu Qafqaza yeridir. Qoşun üç yerə bölünür: kiçik bir hissəsi Dağıstan üzərinə keçmək üçün Muğana, əksər hissəsi Ağa Məhəmməd şahın öz başçılığı altında Şuşanı almaq məqsədilə Qarabağa, üçüncü dəstəsi isə şahın qardaşlarının rəhbərliyi altında İrəvan xanlığına doğru yollanır. Keçilməz Şuşa qalasını xüsusi hazırlıq olmadan tutmaq mümkün deyil və bunu anlayan Ağa Məhəmməd şah qoşunun ağzını Tiflisə tərəf döndərir. Onun dəstəsi güclü müqavimət görmədən İraklinin yaraqlılarını darmadağın edərək, Tiflisə girir. İrakli qaçıb dağlara çəkilir. 22 min dinc sakin qul və kəniz kimi satılır. Tiflis yağmalanıb, dağıdılır.

Qacarın dəstəsi Şuşanı mühasirəyə alarkən II İrakli Gəncəyə hücuma keçmişdi. Və görünür, Şuşanın mühasirəsinin belə tezliklə götürülməsinə və Tiflis üzərinə hücuma bunun da müəyyən təsiri olmuşdu. Gəncə xanı Cavad xan Ziyadoğlunun Ağa Məhəmmədə fəal köməklik köstərməsi də müəyyən dərəcədə Gəncə üzərinə talançı basqınların müqabilində II İraklidən hayıf çıxmaq məqsədi güdürdü. Tiflis alındıqdan sonra bir çox Azərbaycan xanı Ağa Məhəmməd şaha tabe olduqlarını bildirir. Yalnız İrəvan və Qarabağ xanları onun tabeçiliyini qəbul etmirlər. 1796-cı ilin yayında Ağa Məhəmməd şahın qardaşlarının komandanlığı altında 20 minlik ordu İrəvana yaxınlaşır. Beş həftəlik mühasirədən sonra qala təslim olur və sülh bağlanır. Bundan məmnun qalmayan II Yekaterina İrana qarşı hərəkətə keçərək 1796 cı ildə Şimali Azərbaycan ərazisinə soxularaq Dərbənd, Bakı, ŞamaxıGəncə kimi şəhərləri istila edir.

İsveçlə münasibət

Rusiyanın Osmanlı ilə müharibəsindən istifadə edən İsveç krallığı Prusiya, İngiltərə və Hollandiyanın dəstəyi ilə ona qarşı itirilmiş əraziləri geri almaq məqsədi ilə müharibəyə başlayır. Ruslar Vıborq yaxınlığında İsveçin hücum xəttini yararaq məhv edirlər. Lakin ruslar dənizdə Roçensalm döyüşündə məğlubiyyətə uğrayırlar. 1790 cı ildə İsveç ilə Rusiya arasında Verel sülhü imzalanır. Sülhə əsasən sərhədlər olduğu kimi qalır.

Digər ölkələrlə münasibət

1764 cü ildə Rusiya ilə Prusiya arasında münasibətlər normallaşır və müttəfiqlik müqaviləsi imzalanır. Şimal sistemi adlanan Fransa və Avstriyaya qarşı olan bu müttəfiqlik müqaviləsinə İngiltərə, İsveç, Reç Pospolita da daxil idilər. 1782 ci ildə Rusiya Danimarka ilə dostluq və ticarət müqaviləsi imzalayır. Şimali Amerika uğrunda müstəmləkəçilik mübarızəsi XVIII əsrin sonlarına yaxın qızışır. ABŞ İstiqlal müharibəsi nəticədə ABŞ möstəqillik əldə edir. Rusiya imperiyası bu zaman neytrallıq haqqında deklarasiya qəbul edir. Bu deklarasiyaya bir çox Avropa ölkələri də qoşulur. Bu zaman II Yekaterina mübarizə aparan tərəflər arasında vasitəçilik edərkən Avropada tarazlığı saxlamaq məqsədi ilə öz sülh şərtini diktə edir. Alman dövlətləri arasındakı mübahisələrdə II Yekaterina hər zaman hakim kimi vasitəçiliyi öz boynuna gıtürmüşdür. II Yekaterina Rusiyanı hegomon bir imperiyaya çevirmişdi. Onu Avropanın jandarmı da adlandırırdılar. Belə ki Avropada baş qaldıran kəndli üsyanlları məhz Yekaterinanın hərbi gücü ilə yatırılırdı. 1772-1795 və 1787-1791 ci illərdə Rusiya Krim Yarımadasını Qara dənizin bütün şimal sahillərini əzünə birləşdirir. 1772—1795 ci illərdə Reç pospolitanı parçalayaraq Belarus, Qərbi Ukrayina, Litva və Kurlyandiyanı öz ərazilərinə qatır. Bundan sonra rusların Aleut adalarıAlyaskaya ekspansiyası başlamış olur. Aleut adalarıAlyaska işğal edildikdən sonra Rusiya imperiyası bu ucqarlarını mühafizə etmək bacarığında olmadığı üçün II Yekaterina sonradan boş yerə itirilməsindənsə onu pulla ABŞ-a satmağı planlaşdırırdı. Lakin ərazilərin rəsmi olaraq alqı-satqısı II Yekaterinadan xeyli sonra baş verir. 9 iyul 1799 cu ildən 1867 ci ilədək Alyaska Rusiya-amerika kompaniyası idarəçiliyində olur, 22 dekabr 1866 cı ildə 5 million dollara (qızıl pulla) ABŞ-a satılır.

Əsas məqalə: Qış sarayı

II Yekaterinanın himayə etdiyi memarlar İvan StarovCakomo Kvarenqi Qış sarayının daha da genişləndirilməsi və dəyişdirilməsi haqqında düşünürdülər. Həmin vaxt sarayın cəub-qərb qanadında yerləşən opera evi, II Yekaterinanın ailə üzvləri üçün mənzillərin təmin olunması məqsədi ilə ləğv edilmişdir. 1790-cı ildə Neva Enfiladasının yaradılması üçün Kvarenqi Rastrellinin beş mərasim zalını yenidən dizayn etmişdir. II Yekaterina, həm də hazırda ümumilikdə Ermitaj adı (150 il sonra Qış sarayı da daxil olmaqla bütün kompleks bu adla məşhurlaşdı) ilə tanınan və qonşuluqda yerləşən üç geniş saraya malik idi.

II Yekaterina İmperator Rəssamlıq Akademiyasının binasını inşa etmiş fransız memarı Jan-Batist-Mişel Vallen-Delamotun işindən heyran olmuş və ona sarayın yeni qanadının inşa olunmasını həvalə etmişdir. Bu bina saray yığıncaqlarının və digər mərasimlərin keçirilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdu. II Yekaterina binanı sələfi II Yekaterinanın sarayda şəxsi otaqlarını göstərmək üçün istifadə elədiyi adla – Ermitaj (Planda 14 nömrə ilə göstərilib) adlandırmışdır.

Müqəddəs Georq zalı (planda 13 nömrə ilə göstərilib)Rusiya çarlarının əsas taxt zalı idi. Zal II Yekaterinanın dövründə saraya əlavə edilmişdir.

Ermitajın interyeri Qış sarayı ilə kontrast təşkil edəcək şəkildə işlənmişdi. Bəzi fikirlərə görə, Ermitajın inşa olunması məsləhətini II Yekaterinaya Jan Jak Russo vermişdir. Özlüyündə isə həmin saray tamamilə başqa geniş bir bina olmaqla əsas sarayı digər binalarla və ekzotik heyvan və bitkilərlə bəzədilmiş həyətlə əlaqələndirirdi. Onun incə detallara və təbiətə olan marağı sarayın mebel təchizatında və saraya toplanmış dəyərli sənət əsərləri kolleksiyasında da özünü göstərmişdi.

II Yekaterinanın incəsənət kolleksiyası böyük olduğundan o, memar Yuri Velteni saraya yeni binanın əlavə edilməsi üçün vəzifələndirdi və sonradan bu bina Köhnə Ermitaj kimi tanındı. Sonradan II Yekaterina Cakomo Kvarenqi tərəfindən dizayn edilmiş Ermitaj teatrının inşasını da himayə etmişdir. Bu inşaat işləri isə I Pyotrun tərəfindən inşa etdirilmiş III Qış sarayının sökülməsi ilə nəticələnmişdi.

İmperatriçanın Ermitajdakı həyatı incəsənət və Qış sarayı yaxınlığında yaşayan qonşularının əhatəsində keçirdi və o, burada kiçik gizli ziyafətlər verirdi. Qulluqçular bu ziyafətlərə buraxılmırdı və divarda yazılırdı “xahiş edirik sizə min dəfə təkrar etmədən, hara tapşırılıbsa, orada da oturun.”

II Yekaterina həm də, fransız mədəniyyətini təmsil edən hər şeyin Rusiya sarayında təmsil olunmasına ciddi maraq göstərirdi. O, Fransaya nifrət etsə də, bunu fransız mədəniyyəti və incəsənətinə aid etmək olmazdı. Fransız dili sarayın əsas dilinə çevrilmişdi; rus dilindən yalnız xidmətçilərə müraciət zamanı istifadə edilirdi. Rus zadəganları Molyer, Jan RasinPyer Kornel kimi fransız filosoflarının əsərlərini oxumağa təşviq edilirdilər. Qış sarayı II Yekaterina aristokratiyasına aid olan və Qış sarayı kimi kəndlilərin qul əməyi nəticəsində inşa edilmiş digər saraylar üçün nümunə olmalı idi. Saraydakı həyat və yaşam tərzi onun divarlarından kənarda yaşanan həyatla daban-dabana ziddiyyət təşkil edirdi. 1767-ci ildə Qış sarayında həyatın zənginlik və dəbdəbənin zirvəsinə çatdığı zaman imperatriça Rusiyada təhkimçiliyin genişləndirilməsinə xidmət edən fərman imzaladı. II Yekaterinanın hakimiyyəti dövründə milyondan artıq kəndli qul vəziyyətinə salınmışdı. Qış sarayında inşaat işləri isə 1796-cı ildə II Yekaterinanın həyatının son gününə kimi davam etmişdir.

Təhsil

1768 ci ildə bir sıra şəhər məktəbləri yaradılır. Peşə məktəbləri açılmağa başlayır. II Yekaterina qadınların təhsilinə mühüm əhəmiyyət verirdi. 1764 cü ildə Smolenski Nəcib Qızlar institutu yaradılır. Elmlər akademiyası öz maddi-texniki bazasını zənginləşdirərək, Avropada qabaqcıl yerlərdən birini tutur. Akademiyanın nəzdnində rəsədxana, fizika otaqları, anatomiya salı, nəbatət bağı, alətlər emalatxanası, tipoqrafiya, kitabxana, arxiv yaradılır. Beləliklə 11 oktyabr 1783 cü il Rusiya Elmlər Akademiyasının əsası qoyulur.

Səhiyyə

Su çiçəyinə qarşı məcburi peyvənd tətbiq edilir. Belə ki, su çiçəyinə qarşı ilk peyvənd olunan II Yekaterina olmuşdur. Epidemiyalara qarşı mübarizə dölət xarakteri daşıyır, imperatır şurasının vəzifəsinə daxil edilir. II Yekaterinanın sərancamı ilə liman və sərhəd məntəqələrində karantinlər təsis edilir. II Yekaterina dövründə sifilisli xəstələr üçün, lazaret, ruhi xəstələr üçün xəstəxanalar açılır.

Sələflərindən fərqli olaraq II Yekaterina şəxsi ehtiyacları üçün sarayda geniş inşa işləri gördürmürdü. Lakin səyahətlər zamanı qalması üçün ölkə ərazisində xüsusən yol boyu bir çox iqamətgahlar tikdirmişdir. Yalnız ömrünün sonlarına yaxın Pelldə özünə yeni saray iqamətgah tikdirmişdir. II Yekaterina orta boylu və qaraşın saçlara malik, yüksək intellektə, müdrikliyə malik, azad sevgiyə pərəstiş edən bir qadın olmuşdur. Məşuq və sevgililərinin sayı P. İ. Bartenyevə görə 23 olmuşdur. Onlardan məşhurları:

  • Sergey Saltıkov — I Pavelin atası güman edilir.
  • Q. Q. Orlov — saray çevrilişinin təşkilatçısı, imperatriçanın əsasındakı məşhur Orlov brilliantını Yekaterinaya o bəxşiş vermişdir. 1762 ci ildə Orlovla nigah qurmaq ideyasından yaxınlarının məsləhətləri ilə vaz keçmişdir.
  • Vasilçikov — atlı qvardiyasının paruçiki.
  • Q. A. Potyomkin — Qara dəniz donanmasının, SevastopolHerson şəhərlərinin qurucusu, dövlət şurasının üzvü və hərbi şüranın rəhbəri. Bəzi məlumatlara görə o, Potyomkinlə gizlin nigahda olmuşdur.
  • qusar Zoriç, Lanskoy,
  • Aleksandr Dmitriyev-Mamonov — On altı yaşlı saray kənizi ilə icdivaha girdiyi üçün II Yekaterina tərəfindən Sankt Peterburqdan sürgün edilmişdir.
  • Platon Zubov — sonuncu pərəstişkarı kornet sonralar general olmuş.

Yekaterinanın eşqibazlıq macəraları qalmaqallarla dolu olmuşdur. Qriqiri Orlov II Yekaterinanın sevgilisi ola-ola demək olar ki, bütün imperatriçanın sərancamında olan kəniz və xanımların yatağına girmişdir. II Yekaterinanın digər bir pərəstişkar məşuqu, Lanskoy Aleksandr Dimiriyeviç isə impertriçanı razı salmaq üçün, öz cinsi aktivliyini - şəhvəti artırmaq məqsədilə kantaridin preparatından istifadə edirdi. Saray həkimi Veykart onun gənc ikən ölməsinin səbəbibi məhz kantaridin preparatından ziyadsiylə istifadə etməsində görürdü. Yekaterina 60 yaşında olarkən onun sonuncu məşuq-pərəstişkarı 20 yaşlı Platon Zubov olmuşdur. N. İ. Pavlenko yazır:

Nə Yakaterinaya qədər nə də sonra əyyaşlıq özünün bel bir böyük miqyasına, belə bir açıq-aşkar həddinə gəlib çatmamışdır.

Nədir əriyən çariça:
- Ukraynanın qatı düşməni
Acgöz canavar

Orijinal mətn(ukr.)

«Що тая цариця — : Лютий ворог України,
Голодна вовчиця!…»

Taras Şevçenko

Ey çariça Yekaterina!
Sən nə etdin?
Çöl geniş, ölkə şən
Və məhv etdin!

Orijinal mətn(ukr.)

«Ой царице Катерино!
Що ж ти наробила?
Степ широкий, край веселий
Та й занапастила!»

II Yekaterina 17 noyabr 1796-cı ildı 67 yaşında İnsultdan vəfat etmişdir.

  • Rus dili ana dili olmayan II Yekaterina yazarkən üç hərfli sözdə dörd səhv buraxmışdı. O, “rus.ещё” sözünü səhv olaraq “rus.исчо” kimi yazarmış.
  • Rusiya tarixində yalnız III Pyotr və II Yekaterina zamanında 4 kopeyk zərb pul kəsilmişdir.
  • Cakomo Cirolamo Kazanova 1764-1765 ci illərdə Rusiyaya gələrək Sankt Peterburqda II Yekaterina ilə görüşür.
  • Suvorov II Yekaterina tərəfindən 3-cü dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni ilə mükafatlandırılmışdır.
  1. O zaman Rusiyada istifadə olunmayan – Qriqori təqvimi.
  2. O zaman Rusiyada istifadə olunan – Yuli təqvimi
  3. Im zeitgenössischen Sprachgebrauch wie auch im Ausland blieb es bis 1917 üblich, weiter vom Zaren zu sprechen; dies hat sich im Bewusstsein der Nachwelt erhalten. Was man damit traf, war nicht der geltende Würdeanspruch des Kaiserreichs, sondern das Fortleben der spezifisch russischen Wirklichkeit in Form des Moskauer Zarenreiches, das als Grundlage des neuen Imperiums diente. Dies führte im 19. Jahrhundert zu einer nicht quellengerechten Begriffssprache in der Literatur und zu einem überkommenen Begriffsapparat in der deutschen Literatur. In: Hans-Joachim Torke: Die russischen Zaren, 1547–1917, S. 8; Hans-Joachim Torke: Die staatsbedingte Gesellschaft im Moskauer Reich, Leiden 1974, S. 2; Reinhard Wittram: Das russische Imperium und sein Gestaltwandel, in: Historische Zeitschrift Bd. 187, Heft 3 (Juni 1959), S. 568–593, hier S. 569.
  4. "Осмнадцатый вѣк: исторический сборник - Google Книги". İstifadə tarixi:2013-03-12.
  5. А. Широкорад. Северные войны России. АСТ, 2001. Стр. 284.
  6. http://www.hronos.km.ru/biograf/ekater2.html
  7. Бильбасов В. А. История Екатерины Второй. Берлин, 1900, т 1, с. 117—118
  8. «Записки императрицы Екатерины Второй». М. 1989(rus.)
  9. Анри Труайя. «Екатерина Великая». — М.: ЭКСМО, 2004. (серия «Русские биографии») С. 127.(rus.)
  10. Казимир Валишевский. Екатерина Великая (Роман императрицы), кн.1, ч. 2, гл. 1, I
  11. Покровский М. Н. Русская история с древнейших времен. При участии Н.Никольского и В.Сторожева. Москва, 1911, т. 4, с. 46
  12. Павленко Н. И. Екатерина Великая. Москва, 2006, с. 30
  13. Бильбасов В. А. История Екатерины Второй. Берлин, 1900, т 1, с. 495—497
  14. Бильбасов В. А. История Екатерины Второй. Берлин, 1900, т 1, с. 445
  15. Бильбасов В. А. История Екатерины Второй. Берлин, 1900, т 1, с. 355
  16. Ключевский В. Курс русской истории. Лекция LXXV
  17. Павленко Н. И. Екатерина Великая. Москва, 2006, с. 29
  18. Труайя А. Екатерина Великая. Москва, 2007, с.165
  19. Казимир Валишевский. Екатерина Великая (Роман императрицы), кн.1, ч. 2, гл. 2, III
  20. Павленко Н. И. Екатерина Великая. Москва, 2006, с. 50
  21. Манифест «О вступлении на престол Императрицы Екатерины II».
  22. Описание коронации, миропомазания и причащения императрицы Екатерины II-й // Русская старина, 1893. — Т. 80. — № 12. — С. 487—496
  23. Ключевский В. Курс русской истории. Лекция LXXVI
  24. Чечулин Н. Д. Очерки по истории русских финансов в царствование Екатерины II. С-Петербург, 1906, с. 43, 61
  25. Казимир Валишевский. Екатерина Великая (Роман императрицы), кн.1, ч. 2, гл. 3, III
  26. Чечулин Н. Д. Очерки по истории русских финансов в царствование Екатерины II. С-Петербург, 1906, с. 372—374
  27. Павленко Н. И. Екатерина Великая. Москва, 2006, с. 179
  28. Казимир Валишевский. Екатерина Великая (Роман императрицы), кн.2, ч. 2, гл. 2, III
  29. Чечулин Н. Д. Очерки по истории русских финансов в царствование Екатерины II. С-Петербург, 1906, с. 71
  30. Императрица Екатерина Вторая
  31. Ключевский В. О. Курс русской истории. Часть V. — М.: Государственное социально-экономическое издательство, 1937.
  32. "О роли России в поддержании политического равновесия в Европе". 2007-02-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2007-02-07.
  33. Budberg, p.200
  34. Amery, Colin; Curran, Brian (2006). St Petersburg. Frances Lincoln Ltd. səh. 56. ISBN 978-0-7112-2492-6. İstifadə tarixi:13 April 2011.
  35. Budberg, p. 201.
  36. Cowles, p. 90.
  37. Norman, pp. 3–5.
  38. Cowles, p.90.
  39. Cowles, p. 93.
  40. Cowles, p. 95.
  41. "Arxivlənmiş surət". 2007-09-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2014-04-04.
  42. Коляденко В. Г., Степаненко В. И. Сифилис. История происхождения и распространения в Европе и Российской империи. Заболеваемость и борьба с сифилисом в Советском Союзе и Украине. // Искусство Лечения. Мистецтво лікування. — К., 2004. — № 6.
  43. Павленко Н. И. Екатерина Великая. Москва, 2006, с. 356
  44. Павленко Н. И. Екатерина Великая. Москва, 2006, с. 351
  45. Тарас Шевченко. Зібрання творів: У 6 т. — К., 2003. — Т. 1: Поезія 1837–1847. — С. 314–328; С. 726–730.
  46. Записано в 1987 році від Філіпенко Марії Свиридівни 1902 р. н. у с. Мала Токмачка Оріхівського району.
  47. Ключевский Василий Осипович «Русская история. Полный курс лекций» Лекция 75
  48. Монеты императорской России (1700—1916). Екатерина II Алексеевна (1762—1796). 4 копейки 1796

II Yekaterina
yekaterina, vikipediyada, adlı, digər, şəxslər, haqqında, məqalələr, yekaterina, böyük, yekaterina, Екатерина, Великая, 1729, şetsin, noyabr, 1796, sankt, peterburq, iyul, 1762, ildən, rusiya, imperiyasının, uzurpator, imperatriçası, şlezviq, holştayn, qottorf. II Yekaterina Dil Izle Redakte Vikipediyada bu adli diger sexsler haqqinda da meqaleler var bax Yekaterina II Yekaterina Boyuk Yekaterina rus Ekaterina Velikaya 2 5 1729 1 Setsin 17 noyabr 1 6 11 1796 2 Sankt Peterburq 9 iyul 1762 ci ilden Rusiya imperiyasinin uzurpator imperatricasi 3 Slezviq Holstayn Qottorf hersoginasi 1793 cu ilden Yever hakimi Boyuk adini tarixe yazdirmis ilk qadin imperatrica II Yekaterinarus Ekaterina II AlekseevnaRusiya imperatricasiSelefi III PyotrXelefi I PavelSexsi melumatlarDogum tarixi 21 aprel 1729Dogum yeri Almaniya Saksoniya Anhalt SetsinVefat tarixi 6 noyabr 1796 67 yasinda Vefat yeri Rusiya Sankt PeterburqVefat sebebi insultDefn yeri Pyotr ve Pavel kafedraliAtasi Xristiyan Avqust von Anhalt CerbstAnasi Yohanna Yelizaveta von Slezviq Holstayn QottorfHeyat yoldasi III PyotrUsagi Pavel I Petrovic Anna Petrovna Aleksey Qriqoryevic BobrinskiHerbi xidmetRutbesi polkovnikRehberlik edib leyb qvardiya suvari alayi d Teltifleri Vikianbarda elaqeli mediafayllarSahzade Sofiyanin fransiz dilinden xett calismasi Yekaterinna ve III Pyotr Mundericat 1 Heyati 2 Boyuk knyaz ile nikah 3 Saray cevrilisi ve uzurpasiya 4 Hokmranligi 4 1 Daxili siyaset 5 Xarici siyaset 5 1 Rusiya Osmanli muharibesi 1768 1774 5 2 Rusiya Osmanli muharibesi 1787 1792 5 3 Iranla munasibet 5 4 Isvecle munasibet 5 5 Diger olkelerle munasibet 6 Medeniyyet elm 6 1 Tehsil 6 2 Sehiyye 7 Sexsi heyat terzi 8 Eserlerde 9 Olumu 10 Maraqli faktlar 11 Xarici kecidler 12 Menbeler 13 IstinadlarHeyati RedakteII Yekaterina Setsinde 1729 cu ilde Anhalt Cerbst sahzade Sofiya Avqust Friderik kimi Stettinde dogulmusdur O Prusiya imperiyasina aid Anhalt Cerbstin knyazi Xristiyan Avqustun qizidir Hersoq Xristiyan Avqust von Anhalt Cerbest bir oqeder de zengin olmadigindan Yekaterina evde tehsil almisdir O ingilis fransiz ve italyan dillerine reqs musiqi tarix cografiya ilahiyyat uzre biliklere yiyelenir Yekaterina usaqliqda siltaq erkoyun heyasizcasina her seyle maraqlanan nadinc oglanlar qarsisinda ozunu oyen qiz olmusdur Anasi onu usaqliqda Fiqxen alm Figchen Frederica adinin ezizleyici formasi deye cagirardi 1743 cu ilde Rusiya impratericasi Yelizaveta Petrovna oglu ve xelefi boyuk knyaz Pyotr Fyodorovic ucun evlenmek ucun qiz axtararken anasinin olum ayaginda onu Yohanna Yelizaveta von Slezviq Holstayn Qottorfun qardasina ere vereceyi vesiyyetini yadina salaraq Frideriki munasib bilir 4 Bele ki Yelizaveta Petrovna hele qabaqlar onun dayisinin Isvec taxtina layiq gormusdur 5 Yelizaveta Petrovna terefinden Friderikin anasi ile six yazismalar ve sekil mubadilesi de olmusdur Friderik Pyotr Fyodorovici ilk defe 1739 cu ilde Oytin qesrinde gormus olur 1744 cu ilde Friderik oz anasi ile III Pyotr ile nigahlanmaq ucun Rusiyaya gelmek ucun devet alirlar Rusiyaya geldikden sonra russ dilini ve tarixini en enelerini provaslav dinini oyrenmeye baslayir Onun muellimleri arasinda arxiyepiskop Simon Todorski ona provaslav dinini teblig etmis riyaziyyatci rus filoloqu Adadurov Vasili Yevdakimovic ona rus dilinin qrammatikasini oyretmis baletmeyster Lanqe ona reqs etmeyi oyretmisdir Tez bir zamanda rus dilini oyrenmek ucun saxtali havada geceler asiq pencere onunde bele mesgul olaraq boyuk seyler gosterir Bunun neticesi olaraq agciyerlerin setelcemine tutulur Sehheti o derecede pislesir ki anasi luteran kesis cagirtdirir Lakin Sofiya ondan imtina ederek Simon Todorskinin tekid edir Bu hereketi onun rus cemiyyetinde nufuzunu daha da artirir 6 Resmi olaraq Sofiya Frederika Avqusta 28 iyun 9 iyul 1744 cu ilde luteranliqdan provaslav mezhebine kecerek Yekaterina Alekseyevna adi ile veftiz edilir Sonraki gun ise gelecek imperator III Pyotr ile nisanlanmis olur Bu hadiselerden sonra siyasi intriqalar bas qaldirir Sofiyanin anasi Prusiya krali II Fridrixin perestiskari oldugundan veziyyetden rus imperatricasi Yelizaveta Petrovnaya tesir etmek ucun istifade ederek Rusiyanin xarici siyaset kursunu deyisdirmeye seyler gosterir Bunun ucun o antiprusiya siyaseti yeritdiyine gore kansler Bestujev Ryumin Aleksey Petrovici vezifesinden uzaqlasdirmagi nezerde tutur Meselenin ustu Sofiyanin anasinin I Fridirixe gonderdiyi mektub ele kecdikden sonra acilir Prusiya xefiyyesi ne qarsi derhal munasibet deyisir 7 Lakin Sofiya bundan xebersiz olduguna gore ona qarsi munasibet deyismez olaraq qalmis olur Boyuk knyaz ile nikah Redakte1 sentyabr 21 avqust 1745 ci ilde on alti yasinda Yekaterina 17 yasina qedem qoymus Pyotr Feodorovicle tenteneli sekilde nikaha daxil olur Evliliyin ilk illerinden Pyotr Yekaterina ile hec maraqlanmir Onlarin arasinda er arvad munasibetleri demek olar ki hec olmur Bu barede Yekaterina sonralar bele yazirdi Men gozel bilirdim ki boyuk knyaz meni hec sevmir nikahdan iki hefte sonra o mene demisdi imperatricanin ixtiyarinda olan xanimlardan birine Qolicina Yekaterina Alekseyevna adli bir qiza asiqdir O oz xezinedari qraf Deviyere demisdir ki bu qizcigazla menim aramda hec bir ferq yoxdur Diviyer etiraz etdiyinden ona qezeblenmisdir bu tamasa demek olar ki menim istirakimla bas verirdi ve men bu agizlasmani gorurdum Duzunu desek men ozu ozume deyirdim ki evezi pis odenilen ona olan sevgimin esiri olsam bu adamla men xosbext olmayacagam ve hec kime xeyri olmayan menasiz qisqancliqdan olmeye deymez 8 Yekaterina oz tehsili ile mesqul olmaga davam edir O coxlu mutalieler edir Volteri Publiy Korneliy Taciti Beyl Pyeri oxuyaraq felsefi huquqi biliklerini artirir Esas eylencesi ov etmek at surmek reqs ve maskaradlar olur Boyuk knyazla er arvad munasibetinin olmamasindan istifade ederek Yekaterina mesuq ve sevgilileri ile gununu kecirir Bundan imperatrica Yelizaveta hec de memnun deyildi Nehayet iki ugursuz hamilelikden sonra 20 sentyabr 1 oktyabr 1754 cu ilde Yekaterinanin oglu I Pavel dunyaya gelir Dogus agir kecir ve imperatrica Yelizavetanin tapsirigi ile usagi derhal anadan ayirirlar ve onu terbiye etmesine izin vermirler Ona yalniz tek tek gorus icazesi verilmisdir Yekaterina ilkdefe usagini 40 gunden sonra gore bilmisdir Bezi menbelerde I Pavelin esil atasinin Yekaterinanin sevgilisi S V Saltikovun oldugu mubahise edilmekdedir Yekaterinanin memuarlarinda bu barede birbasa deliller tapilmasa da hele de interpritasiya olunmaqdadir Pavelin dunyaya gelmesinden sonra Yekaterina ile boyuk knyaz arasindaki munasibetler daha da gerginlesir III Pyotr oz arvadini ehtiyatda olan madam adlandiraraq aciq asgar mesuqeleri ile eylenir Bunda istifade eden Yekaterina ingilis sefiri Carlz Henburi Uiyamsin komeyi ile gelecek Polsa krali Stanislav Avqust Ponyatovski ile elaqeler qurur 9 dekabr 1758 ci ilde Yekaterina qizi Annani dunyaya getirir ki II Pyotr bu xeberden daha da qezeblenir Tanri bilir niye menim arvadim yene de hamiledir Men hec emin deyilem ki bu usaq mendendir ve onu oz hesabima goturmeye borcluyammi 9 Ingilis sefiri Vilyams bu zamanlar Yekaterinanin yaxin dostu ve etibarli adamina cevrilir O Yekaterinaya tez tez maddi komek gosterir ona selemli borc ve subsidalar verir Yalniz 1750 ci ilde Yekaerina ondan 50 000 rubl qebul etmisdir 10 noyabr 1756 ci ilde ise o daha 44 000 rubl almisdir 11 Evezinde ise sefir ondan bezi mexfi melumatlar almis olur 12 Elexsus 1756 ci ilde Ingilterenin muttefiqi olan Prusiya ile Yeddillik muharibe baslanandan sonra sefir Uiyams Yekaterina vasitesile doyusen rus ordusu ve onun hucum planlari haqqsnda melumatlari alaraq Londona ve Prusiya krali II Fridrixe oturmusdur 11 13 Uiyam geri cagrildiqdan sonra Yekaterina onun yerine gelen Keytden pul almaqda davam edir 14 Ingilis sexavetine Yekaterinanin mohtac olmasinin sebebi onun mesreflerinin ona xezineden ayrilmis budceden xeyli artiq olmasi idi 10 Sefir Vilyamsa unvanlamis oldugu bir mektubda minnetdarliq evezi o yazirdi Rusiyanin Ingiltere ile dostluq ve muttefiqliyine nail olmaq Rusiya ucun nehengliyi bele utancverici olan umumi dusmen Fransaya qarsi Avropa ve xususen Rusiya namine bunun ucun elimden geleni edeceyem Sizin olke kralina menim bu hislerimin daimiliyini sohretimle subut edeceyem 15 Saray cevrilisi ve uzurpasiya Redakte1756 ci ilde Yeizaveta Petrovnanin xestelendiyi dovrde artiq Yekaterina gelecek imperatorun oz erinin taxtan sui qesdle devrilmesi haqqinda planlar qurmaga baslayir Bu haqda o defelerle sefir Vilyamsa yazmisdir 12 tarixci V O Klyucevskinin yazir ingilis kralindan hediyye ve 10 000 funt sterlinq borc goturerek evezinde ingilis rus maragindan hereket edeceyine Yelizavetanin olumunden sonra polk komandiri K Razumovski ile gizlin sovdeleserek qvardiyani oz eline alacagini serefi namine soz verir Bu saray cevrilisi planinda Yekaterinaya kansler Bestujev Rzumin Aleksey Petrovic de komek edir 16 1758 ci ilin evvelinde imperatrica Yelizaveta Yekaterina ile dostluq munasibetinde olan rus ordusunun bas komandani Apraksin Stepan Fyodorovic ve kansler Bestujevin xeyanetinden subhelenir ve her ikisini hebs etdirir Bestujev tutulana qeder Yekaterina ile yazisdigi butun mektublari mehv ede bildiyinden cezadan yaxa qurtara bilir 17 Neticede sefir Uilyam geri gonderilir Belelikle Yekaterina kohne perestiskarlarsiz qalir ve yenilerini axtarmali olur 25 dekabr 1761 ci ilde 5 yanvar 1762 imperatrica Yelizavetanin vefatindan sonra Pyotr Fyodorovic III Pyotr adi ile taxta oturur Bu veziyyer er ile arvad arasindaki ucurumu daha da artirmis olur III Pyotr aciq askar mesuqesi Voransova Yelizaveta Romanovna ile yasamaga baslayir Yekaterinani ise Qis sarayinin diger ucuna kocurur Yekaterina Orlovdan hamile qalanda bunu daha hec cur erinden tesadufen bas verdiyini subut ede bilmir Belelikle dunyaya Yekaterinanin daha bir oglu Bobrinski Aleksey Qriqoryevic gelmis olur III Pyotr imperator olduqdan sonra onun bezi hereketleri zabitler korpusunun ona qarsi menfi munasibetine sebeb olmusdur Bele ki o Prusiya ile Rusiyaya serf etmeyen bezi muqavileler baglamisdir Prusiya ile birlikde Holsteyn Slezviqi geri Prusiyaya qaytarmaq ucun oz muttefiqi olan Danimarkaya qarsi herekete kecir Rus kilsesinin mulkune el qoyaraq monastr torpaq mulklerini legv edir O ozunu kobud sefeh Rusiyani sevmeyen bacariqsiz kimi gosterir Onun fonunda Yekaterina agilli momin ve semimi heyat yoldasi kimi gorunurdu Qvardiya terefinden imperatora qarsi nifret artdigi bir vaxtda Yekaterina cevrilis etmeye qerar verir Onun terefdaslari Orlov qardaslari vaxmistr Potyomkin ve adyutant Fzodr Xitrovo qvardiyada tesviqat isi apararaq onlari oz terefine cekirler Cevrilise esas sebeb Yekaterina ve porucik Passekin hebsi haqqinda yayilan saiyeler olur A Truayya ve K Valisevski gisterir ki III Pyotru devirmek ucun Yekaterina fransiz ve ingilis puluna muraciet ederken onlari plani haqqinda melumatlandirmisdir Fransizlar planin ciddiliyine inanmayaraq Yekaterinaya cemi 60 000 rubl ingilisler ise 100 000 rubl verirler 18 19 28 iyun 9 iyul 1762 ci ilde III Pyotr Oranienbaum seherinde olarken Yekaterina Aleksey ve Qriqori Orlov ile Peterqrafdan Sankt Peterburqa gelir ve qvardiya ona sedaqet andini icir Taxtdan dusurulmus III Pyotr nezarete goturulur ve sonradan muemmali sekilde olmus olur Yekaterina bir mektubunda yazirdi ki olumden qabaq Pyotr babasilden eziyyet cekirdi Olumunden sonra Yekaterina subhelere son qoymaq ucun cesedin yarilmasina gisteris verir Muayine Yekaterinanin sozune gore zeherlendirmeni inkar edir Bu haqda tarixci Pavlenko Nikolay Ivanovic yazirdi Imperatorun zorla oldurulmesi mukemmel delillerle tesdiq olunmusdur 20 Yekaterinanin Orlova yazdigi mektublarda bu sezilmekdedir Deliller vardir ki III Pyotra hazirlanmis sui qesdden Yekaterinanin xeberi olmusdur Bele ki artiq 4 iyulda imperatorun olumunden 2 gun evvel Yekaterina onun yanina Ropse sarayina hekim Paulseni gondermisdir delile esasen Pulsen Ropsa sarayina dava derman ucun deyil cesedi yarmaq ucun gonderilmisdir 20 Erini devirdikden sonra Yekaterina Alekseyevna imperatrica II Yekaterina adi ile taxta kecir ve III Pyotrun devrilmesini onun dovlet dinine xeyaneti ve Prusiya ile baglamis oldugu sulh muqavilesi ile elaqeli oldugunu beyan eden manifest verir 21 Xelef Pavelin deyil mehz onun taxta cixmasini o bunu bize sadiqlerin isteyi oldugunu esas getirmisdir 3 oktyabr 22 sentyabr 1762 ci ilde Yekaterinanin tacqoymasi Moskvada bas verir 22 V O Klyucevski bele xarakterize edirdi Yekaterina hakimiyyeti ikiqat tutmusdur erinden hakimiyyeti almis ve onu yegane xelefi olan ogluna oturmemisdir 23 Hokmranligi Redakte II Yekaterina hikmranliginin apafezi Qreqorio Qulyelminin eseri Oz memuarinda Yekaterina hakimiyyete baslayarken Rusiyanin veziyyetini bele xarakterize edirdi Maliye tukenmisdi Ordu 3 ay idi ki mevacib ala bilmirdi Ticaret gerilemis onun bir cox saheleri monopoliyalasmisdir Dovlet teseruffatinda duzgun bir sistem movcud deyildir Herbi idare borc icinde heddinden artiq laqeydlik uzunden donanma ancaq tab getirirdi Ruhaniler torpaq mulklerinin alinmasindan narazi idiler Edalet herraca cixarilmisdi qanunlar guclunun menafeyini guddukde esas goturulurdu Tarixciler ise bunu eksini yazirdi Rusiya dovletinin maliyesi hetta Yeddillik muharibeden sonra tukenmemisdir 1762 ci ilde budcenin defisiti cemi 1 000 000 rubl idi ki bu da gelirin 8 ni teskil edirdi 24 Bele ki movcud defisitin yaranmasinin sebebkari mehz Yekaterina ozu olmusdur Bele ki o 1762 ci ilin sonunda oz perestiskarlarina ve 28 iyun cevrilisi istirakcilarina budcede nezerde tutulmamis 800 000 rubl pul dagitmasi 25 mulk bagislamasi mehz II Yekaterina dovrunde maliye bohranina ilk defe olaraq Rusiyanin xarici borclarina getirib cixartmisdir 26 26 Kilse torpaq faktiki olaraq ona qeder deyil mehz onun hakimiyyeti dovrunde musadire edilmisdir Bu da 1764 cu ilde ruhanilerin naraziligina getirib cixartmisdir Onun terefinden hec bir dovlet idareciliyi edalet mehkemesi ve maliye idareciliyi sistemi yaradilmamisdir 27 28 29 Imperatrica II Yekaterina Rusiya monarxiyasinin qarsisinda duran meseleleri bele ifade edirdi 30 Idare etmek ucun xalqi maariflendirmek lazimdir Dovletde yaxsi qayda qanun yaratmaq lazimdir cemiyyete sahib cixib ve onlari qanunlara riayet etmeye mecbur etmek Dovletde yaxsi ve duzgun polis yaratmaq Dovleti ciceklenirerek onu zengin etmek Dovleti oz ozluyunde nehenglesdirmekle qonsularin ona hormetle yanasmasina nail olmaq II Yekaterinanin siyaseti esaen selefleri terefinden esasi qoyulmus inkisaf tendensiyasini qoruyub saxlamaqdan ibaret olmusdur Onun zamaninda inzibati erazi quberniya reformu heyata kecirilmisdir ki bu da 1917 ci ile qeder movcudlugunu saxlamisdir Onun dovrunde Rusiya erazisi bereketli cenub erazilerinin Krim xanliginin Qara deniz sahillerinin serqi Rec Pospolitanin isgali hesabina xeyli genislenmis olur Ehalini sayi artaraq 23 2 milyondan 1763 cu il 37 4 milyona 1796 catmis olur Ehali sayina gore Avropada en biyuk dovlet sayilir ve onun ehalisi Avropa ehalisinin 20 ni teskil etmis olur II Yekaterina 23 yeni quberniya yaradaraq 144 seher salmis olur Kyucevski Vasili Osipovic yazirdi Orduda esger sayi 162 minden 312 mine donanma 1757 ci ilde 6 freqat ve 21 xett gemisine malik oldugu halda 1790 ci ilde 40 freqat 67 xett gemisine ve 300 avarli gemiye malik olmus dovlet gelirleri 16 000 000 rubldan 69 000 000 rubla catmis xarici ticaretde ugurlar Baltik denizinde 9 000 000 rubldan 44 000 000 rubla Qara denizde 390 000 rubldan 1 900 000 rubla catmisdir Daxili pul dovriyesinin artmasi 34 il erzinde 148 000 000 rubl pul kesilmesine getirib cixartmisdir ki onun seleflerinin dovrunde bu eded cemi 97 000 000 rubl idi 31 Daxili siyaset RedakteXarici siyaset RedakteRusiya Osmanli muharibesi 1768 1774 Redakte 1768 1774 cu iller Osmanli Rus muharibesi Dunay Krim ve Cenubi Qafqaz istiqametine aparilirdi Osmanli qosunlari 1769 cu ilde Rusiyanin icerilerine hereket etse de sonraki herbi emeliyyatlar ugurlu alinmadi Esas herbi emeliyyatlar 1770 1771 ci illerde oldu Rus qosunlarinin bas komandani Rumyantsev 1770 ci ilin yayinda Larqa ve Kaqul caylari yaxinligindaki doyuslerde qelebe qazanaraq Dunayin sag sahiline kecdi Bessarabiya Valaxiya ve Moldova ruslar terefinden tutuldu Rus donanmasi 1770 ci ilin iyununda Xios yaxinligindaki Cesme buxtasinda Osmanli donanmasini meglub etdi Avstriya Rusiyanin Balkanlarda guclenmesini istemirdi Rusiyada bas veren Puqacov usyani ve Avropa dovletlerinin Rusiyaya tezyiqi onu danisiqlara baslamaga mecbur etdi 1774 cu ilde Osmanli dovleti ile Rusiya arasinda Bolqaristanin Kicik Qaynarca kendindesulh baglandi Buq ve Dnepr arasindaki eraziler Krimdaki Kerc Yeniqala Kubana qeder olan torpaqlar Rusiyaya kecdi Krim xanligi Osmanli asililigindan cixaraq musteqil oldu sonralar 1783 cu ilde Rusiya terefinden isgal olundu Kicik Qaynarca sulhu Krim xanliginin isgalini asanlasdirdi Kirim xanligi xeyli zeiflediyinden Osmanli da ona herbi yardim ede bilmedi Rusiya Azov qalasini mohkemlendirmek huququ aldi Rus ticaret cemileri Bosfor ve Dardanel bogazlarindan serbest kece bilerdi Rus gemilerine ilk defe Qara denizde uzmek huququ verildi Osmanli 4 5 milyon rubl tezminat odemeli idi Valaxiya ve Moldova Rusiya himayesine verilirdi Osmanli bu knyazliqlarin idare olunmasi haqqinda sertlere emel etmeli idi Rusiya Osmanli muharibesi 1787 1792 Redakte Ismayil qalasinin ruslar terefinden alinmasi 1787 1791 ci iller Osmanli Rus muharibesi 93 Herbi Hicri teqvimine gore 1293 cu ile uygun oldugu ucun Osmanli tarixinde 93 Harbi adlanir Rusiya Imperiyasinin Avstriya ve Turkiye Osmanli Imperiyasi ile apardigi muharibe Krimin Rusiyaya qatilmasi 1787 ci ilde Osmanli ile Rusiya arasinda yeni muharibeye sebeb oldu Avstriya Rec Pospolitanin birinci bolusdurulmesine razi oldugu ucun Rusiyanin muttefiqine cevrilmisdi Osmanli dovleti Prussiya Hollandiya ve Ingiltere terefinden mudafie olunacagina Isvec ve Polsanin da Rusiyaya muharibe edeceyine umid besleyirdi Lakin bu umid dogrulmadi Fransa ve basqa Avropa dovletlerinin tehriki ile 1787 ci ilde Osmanli Rusiyaya yeddi telebden ibaret ultimatum gonderdi Cavab almayan Osmanli dovleti 1787 ci ilin avqustunda muharibe elan etdi Osmanlilarin Kinburn qalasina hucumu ile baslayan muharibe Osmanli ucun ugursuz oldu Suvorovun ordusu neinki qalani mudafie etdi ustelik Ocaqovo qalasini ele kecirdi 1789 cu ilde Avstriya da Osmanliya muharibe elan etdi Avstrya qosunlari Banat vurusmasinda darmadagin edilse de ruslar Foksan ve Rimnik doyuslerinde ruslarin komeyi ile turkleri meglub etdiler Belqradi ele keciren Avstrya Osmanli ile sulh baglayaraq muharibeden cixdi Muharibeni davam etdiren Rusiya ise Suvorovun komandanligi altinda 1790 ci ilde Ismyil qalasini ele kecirdi Iranla munasibet Redakte II Irakli II Yekaterinaya Kartli Kaxetiya kralligini Iran ve Osmanli dovletlerinden qorumagi xahis edir Osmanli ile muharibede olan II Yekaterina bir terefden bu teklife sirnikse de diger terefden Qafqaza biyok bir quvve iqtidarinda deyildi 1796 1772 ci illerde Rusiya imperiyasi ile Kartli Kaxetiya kralligi arasinda herbi yardim muqavilinde sadiq teebelik muqavilesi imzalanir Muqavileye gore Kartli Kaxetiya Rusiya imperiyasinin vassalina cevrilmis olur Evezinde ise Rusiya onu Iran ve Osmanlidan qorumagi ohdesine goturur Aga Mehemmed sah gurcu cari II Iraklinin ve Qarabag xani Ibrahim Xelilin Rusiya himayesine kecmek niyyetinde olduqlarini esidir Ibrahim Xelilin sozsuz raziligi ile Irakli Qacarlarin dede baba torpaqlarini Qarabag Irevan xanliqlarini ve Genceni Rusiya imperiyasina vermek isteyirdi Kartli Kaxetiya carinin bu niyyetini Qacar Iranin tabeciliyinde olan bir sexsin xeyaneti ve Azerbaycan xanliqlarinin daxili isine qarismaq kimi qebul edirdi Ustelik Qacar buna esaslanirdi ki bir nece esr qabaq onun tayfasindan olan cox sayda adam bu yerlere kocurulmus ve hemin torpaqlarin idareciliyinde feal istirak etmisdi 1795 ci ilde Aga Mehemmed sah Qacar ozunun 60 minlik qosununu Qafqaza yeridir Qosun uc yere bolunur kicik bir hissesi Dagistan uzerine kecmek ucun Mugana ekser hissesi Aga Mehemmed sahin oz basciligi altinda Susani almaq meqsedile Qarabaga ucuncu destesi ise sahin qardaslarinin rehberliyi altinda Irevan xanligina dogru yollanir Kecilmez Susa qalasini xususi hazirliq olmadan tutmaq mumkun deyil ve bunu anlayan Aga Mehemmed sah qosunun agzini Tiflise teref donderir Onun destesi guclu muqavimet gormeden Iraklinin yaraqlilarini darmadagin ederek Tiflise girir Irakli qacib daglara cekilir 22 min dinc sakin qul ve keniz kimi satilir Tiflis yagmalanib dagidilir Qacarin destesi Susani muhasireye alarken II Irakli Genceye hucuma kecmisdi Ve gorunur Susanin muhasiresinin bele tezlikle goturulmesine ve Tiflis uzerine hucuma bunun da mueyyen tesiri olmusdu Gence xani Cavad xan Ziyadoglunun Aga Mehemmede feal komeklik kostermesi de mueyyen derecede Gence uzerine talanci basqinlarin muqabilinde II Irakliden hayif cixmaq meqsedi gudurdu Tiflis alindiqdan sonra bir cox Azerbaycan xani Aga Mehemmed saha tabe olduqlarini bildirir Yalniz Irevan ve Qarabag xanlari onun tabeciliyini qebul etmirler 1796 ci ilin yayinda Aga Mehemmed sahin qardaslarinin komandanligi altinda 20 minlik ordu Irevana yaxinlasir Bes heftelik muhasireden sonra qala teslim olur ve sulh baglanir Bundan memnun qalmayan II Yekaterina Irana qarsi herekete kecerek 1796 ci ilde Simali Azerbaycan erazisine soxularaq Derbend Baki Samaxi ve Gence kimi seherleri istila edir Isvecle munasibet Redakte Rusiyanin Osmanli ile muharibesinden istifade eden Isvec kralligi Prusiya Ingiltere ve Hollandiyanin desteyi ile ona qarsi itirilmis erazileri geri almaq meqsedi ile muharibeye baslayir Ruslar Viborq yaxinliginda Isvecin hucum xettini yararaq mehv edirler Lakin ruslar denizde Rocensalm doyusunde meglubiyyete ugrayirlar 1790 ci ilde Isvec ile Rusiya arasinda Verel sulhu imzalanir Sulhe esasen serhedler oldugu kimi qalir Diger olkelerle munasibet Redakte 1764 cu ilde Rusiya ile Prusiya arasinda munasibetler normallasir ve muttefiqlik muqavilesi imzalanir Simal sistemi adlanan Fransa ve Avstriyaya qarsi olan bu muttefiqlik muqavilesine Ingiltere Isvec Rec Pospolita da daxil idiler 1782 ci ilde Rusiya Danimarka ile dostluq ve ticaret muqavilesi imzalayir Simali Amerika ugrunda mustemlekecilik mubarizesi XVIII esrin sonlarina yaxin qizisir ABS Istiqlal muharibesi neticede ABS mosteqillik elde edir Rusiya imperiyasi bu zaman neytralliq haqqinda deklarasiya qebul edir Bu deklarasiyaya bir cox Avropa olkeleri de qosulur Bu zaman II Yekaterina mubarize aparan terefler arasinda vasitecilik ederken Avropada tarazligi saxlamaq meqsedi ile oz sulh sertini dikte edir 32 Alman dovletleri arasindaki mubahiselerde II Yekaterina her zaman hakim kimi vasiteciliyi oz boynuna giturmusdur II Yekaterina Rusiyani hegomon bir imperiyaya cevirmisdi Onu Avropanin jandarmi da adlandirirdilar Bele ki Avropada bas qaldiran kendli usyanllari mehz Yekaterinanin herbi gucu ile yatirilirdi 1772 1795 ve 1787 1791 ci illerde Rusiya Krim Yarimadasini Qara denizin butun simal sahillerini ezune birlesdirir 1772 1795 ci illerde Rec pospolitani parcalayaraq Belarus Qerbi Ukrayina Litva ve Kurlyandiyani oz erazilerine qatir Bundan sonra ruslarin Aleut adalari ve Alyaskaya ekspansiyasi baslamis olur Aleut adalari ve Alyaska isgal edildikden sonra Rusiya imperiyasi bu ucqarlarini muhafize etmek bacariginda olmadigi ucun II Yekaterina sonradan bos yere itirilmesindense onu pulla ABS a satmagi planlasdirirdi Lakin erazilerin resmi olaraq alqi satqisi II Yekaterinadan xeyli sonra bas verir 9 iyul 1799 cu ilden 1867 ci iledek Alyaska Rusiya amerika kompaniyasi idareciliyinde olur 22 dekabr 1866 ci ilde 5 million dollara qizil pulla ABS a satilir Medeniyyet elm Redakte Esas meqale Qis sarayi II Yekaterinanin himaye etdiyi memarlar Ivan Starov ve Cakomo Kvarenqi Qis sarayinin daha da genislendirilmesi ve deyisdirilmesi haqqinda dusunurduler 33 Hemin vaxt sarayin ceub qerb qanadinda yerlesen opera evi II Yekaterinanin aile uzvleri ucun menzillerin temin olunmasi meqsedi ile legv edilmisdir 1790 ci ilde Neva Enfiladasinin yaradilmasi ucun Kvarenqi Rastrellinin bes merasim zalini yeniden dizayn etmisdir II Yekaterina hem de hazirda umumilikde Ermitaj adi 150 il sonra Qis sarayi da daxil olmaqla butun kompleks bu adla meshurlasdi ile taninan ve qonsuluqda yerlesen uc genis saraya malik idi II Yekaterina Imperator Ressamliq Akademiyasinin binasini insa etmis fransiz memari Jan Batist Misel Vallen Delamotun isinden heyran olmus ve ona sarayin yeni qanadinin insa olunmasini hevale etmisdir 34 Bu bina saray yigincaqlarinin ve diger merasimlerin kecirilmesi ucun nezerde tutulmusdu II Yekaterina binani selefi II Yekaterinanin sarayda sexsi otaqlarini gostermek ucun istifade elediyi adla Ermitaj Planda 14 nomre ile gosterilib adlandirmisdir Muqeddes Georq zali planda 13 nomre ile gosterilib Rusiya carlarinin esas taxt zali idi Zal II Yekaterinanin dovrunde saraya elave edilmisdir Ermitajin interyeri Qis sarayi ile kontrast teskil edecek sekilde islenmisdi Bezi fikirlere gore Ermitajin insa olunmasi meslehetini II Yekaterinaya Jan Jak Russo vermisdir 35 Ozluyunde ise hemin saray tamamile basqa genis bir bina olmaqla esas sarayi diger binalarla ve ekzotik heyvan ve bitkilerle bezedilmis heyetle elaqelendirirdi 36 Onun ince detallara ve tebiete olan maragi sarayin mebel techizatinda ve saraya toplanmis deyerli senet eserleri kolleksiyasinda da ozunu gostermisdi 34 II Yekaterinanin incesenet kolleksiyasi boyuk oldugundan o memar Yuri Velteni saraya yeni binanin elave edilmesi ucun vezifelendirdi ve sonradan bu bina Kohne Ermitaj kimi tanindi Sonradan II Yekaterina Cakomo Kvarenqi terefinden dizayn edilmis Ermitaj teatrinin insasini da himaye etmisdir 37 Bu insaat isleri ise I Pyotrun terefinden insa etdirilmis III Qis sarayinin sokulmesi ile neticelenmisdi Imperatricanin Ermitajdaki heyati incesenet ve Qis sarayi yaxinliginda yasayan qonsularinin ehatesinde kecirdi ve o burada kicik gizli ziyafetler verirdi Qulluqcular bu ziyafetlere buraxilmirdi ve divarda yazilirdi xahis edirik size min defe tekrar etmeden hara tapsirilibsa orada da oturun 38 II Yekaterina hem de fransiz medeniyyetini temsil eden her seyin Rusiya sarayinda temsil olunmasina ciddi maraq gosterirdi O Fransaya nifret etse de bunu fransiz medeniyyeti ve incesenetine aid etmek olmazdi 39 Fransiz dili sarayin esas diline cevrilmisdi rus dilinden yalniz xidmetcilere muraciet zamani istifade edilirdi Rus zadeganlari Molyer Jan Rasin ve Pyer Kornel kimi fransiz filosoflarinin eserlerini oxumaga tesviq edilirdiler 39 Qis sarayi II Yekaterina aristokratiyasina aid olan ve Qis sarayi kimi kendlilerin qul emeyi neticesinde insa edilmis diger saraylar ucun numune olmali idi Saraydaki heyat ve yasam terzi onun divarlarindan kenarda yasanan heyatla daban dabana ziddiyyet teskil edirdi 1767 ci ilde Qis sarayinda heyatin zenginlik ve debdebenin zirvesine catdigi zaman imperatrica Rusiyada tehkimciliyin genislendirilmesine xidmet eden ferman imzaladi II Yekaterinanin hakimiyyeti dovrunde milyondan artiq kendli qul veziyyetine salinmisdi 40 Qis sarayinda insaat isleri ise 1796 ci ilde II Yekaterinanin heyatinin son gunune kimi davam etmisdir Tehsil Redakte 1768 ci ilde bir sira seher mektebleri yaradilir Pese mektebleri acilmaga baslayir II Yekaterina qadinlarin tehsiline muhum ehemiyyet verirdi 1764 cu ilde Smolenski Necib Qizlar institutu yaradilir Elmler akademiyasi oz maddi texniki bazasini zenginlesdirerek Avropada qabaqcil yerlerden birini tutur Akademiyanin nezdninde resedxana fizika otaqlari anatomiya sali nebatet bagi aletler emalatxanasi tipoqrafiya kitabxana arxiv yaradilir Belelikle 11 oktyabr 1783 cu il Rusiya Elmler Akademiyasinin esasi qoyulur Sehiyye Redakte Su ciceyine qarsi mecburi peyvend tetbiq edilir Bele ki su ciceyine qarsi ilk peyvend olunan II Yekaterina olmusdur Epidemiyalara qarsi mubarize dolet xarakteri dasiyir imperatir surasinin vezifesine daxil edilir 41 II Yekaterinanin serancami ile liman ve serhed menteqelerinde karantinler tesis edilir II Yekaterina dovrunde sifilisli xesteler ucun 42 lazaret ruhi xesteler ucun xestexanalar acilir Sexsi heyat terzi RedakteSeleflerinden ferqli olaraq II Yekaterina sexsi ehtiyaclari ucun sarayda genis insa isleri gordurmurdu Lakin seyahetler zamani qalmasi ucun olke erazisinde xususen yol boyu bir cox iqametgahlar tikdirmisdir Yalniz omrunun sonlarina yaxin Pellde ozune yeni saray iqametgah tikdirmisdir II Yekaterina orta boylu ve qarasin saclara malik yuksek intellekte mudrikliye malik azad sevgiye perestis eden bir qadin olmusdur Mesuq ve sevgililerinin sayi P I Bartenyeve gore 23 olmusdur Onlardan meshurlari Sergey Saltikov I Pavelin atasi guman edilir Q Q Orlov saray cevrilisinin teskilatcisi imperatricanin esasindaki meshur Orlov brilliantini Yekaterinaya o bexsis vermisdir 1762 ci ilde Orlovla nigah qurmaq ideyasindan yaxinlarinin meslehetleri ile vaz kecmisdir Vasilcikov atli qvardiyasinin paruciki Q A Potyomkin Qara deniz donanmasinin Sevastopol ve Herson seherlerinin qurucusu dovlet surasinin uzvu ve herbi suranin rehberi Bezi melumatlara gore o Potyomkinle gizlin nigahda olmusdur qusar Zoric Lanskoy Aleksandr Dmitriyev Mamonov On alti yasli saray kenizi ile icdivaha girdiyi ucun II Yekaterina terefinden Sankt Peterburqdan surgun edilmisdir Platon Zubov sonuncu perestiskari kornet sonralar general olmus Yekaterinanin esqibazliq maceralari qalmaqallarla dolu olmusdur Qriqiri Orlov II Yekaterinanin sevgilisi ola ola demek olar ki butun imperatricanin serancaminda olan keniz ve xanimlarin yatagina girmisdir II Yekaterinanin diger bir perestiskar mesuqu Lanskoy Aleksandr Dimiriyevic ise impertricani razi salmaq ucun oz cinsi aktivliyini sehveti artirmaq meqsedile kantaridin preparatindan istifade edirdi Saray hekimi Veykart onun genc iken olmesinin sebebibi mehz kantaridin preparatindan ziyadsiyle istifade etmesinde gorurdu 43 Yekaterina 60 yasinda olarken onun sonuncu mesuq perestiskari 20 yasli Platon Zubov olmusdur N I Pavlenko yazir Ne Yakaterinaya qeder ne de sonra eyyasliq ozunun bel bir boyuk miqyasina bele bir aciq askar heddine gelib catmamisdir 44 Eserlerde Redakte Boyuk zirzemi Nedir eriyen carica Ukraynanin qati dusmeni Acgoz canavar Orijinal metn ukr Sho taya caricya Lyutij vorog Ukrayini Golodna vovchicya 45 Taras Sevcenko Zaporojya folkloru Ey carica Yekaterina Sen ne etdin Col genis olke sen Ve mehv etdin Orijinal metn ukr Oj carice Katerino Sho zh ti narobila Step shirokij kraj veselij Ta j zanapastila 46 Olumu RedakteII Yekaterina 17 noyabr 1796 ci ildi 67 yasinda Insultdan vefat etmisdir Maraqli faktlar RedakteRus dili ana dili olmayan II Yekaterina yazarken uc herfli sozde dord sehv buraxmisdi O rus eshyo sozunu sehv olaraq rus ischo kimi yazarmis 47 Rusiya tarixinde yalniz III Pyotr ve II Yekaterina zamaninda 4 kopeyk zerb pul kesilmisdir 48 Cakomo Cirolamo Kazanova 1764 1765 ci illerde Rusiyaya gelerek Sankt Peterburqda II Yekaterina ile gorusur Suvorov II Yekaterina terefinden 3 cu dereceli Muqeddes Georgi ordeni ile mukafatlandirilmisdir Xarici kecidler RedakteBriefwechsel mit Friedrich dem Grossen alm Briefwechsel mit Voltaire alm Katharina II Izbrannyja sotschinenija rus ZDF Expedition Arxivlesdirilib 2012 01 13 at the Wayback Machine alm Memuary Ekateriny II rus Brikner A G Istoriya Ekateriny Vtoroj v 4 tomah na sajte Runivers rus Bilbasov Vasilij Alekseevich Istoriya Ekateriny Vtoroj v 2 tomah na sajte Runivers rus Menbeler RedakteKatharinae der Zweiten Kaiserin und Gesetzgeberin von Russland Instruction fur die zu Verfertigung des Entwurfs zu einem neuen Gesetzbuche verordnete Commission Nachdr d Ausg Riga u Mietau Hartknoch 1768 Keip Frankfurt M 1970 Katharina II in ihren Memoiren Einleitung u Nachwort von Hedwig Fleischhacker Aus d Franz u Russ ubers u hrsg von Erich Boehme Suhrkamp Frankfurt M 1972 Asseburg A F fon der Zapiska o vocarenii Ekateriny Vtoroj Arxivlesdirilib 2013 11 03 at the Wayback Machine Per i predisl L N Majkova Russkij arhiv 1879 Kn 1 Vyp 3 S 362 369 Bogdanovich M I Russkaya armiya v vek Imperatricy Ekateriny II Borzakovskij P K Imperatrica Ekaterina Vtoraya Velikaya Panorama 1991 48 s Brikner A G Istoriya Ekateriny II Sovremennik 1991 Gribovskij A M Zapiski o imperatrice Ekaterine Velikoj reprintnoe vosproizvedenie izdaniya 1864 goda M Prometej 1989 96 s Grot Ya K Vospitanie Ekateriny II Arxivlesdirilib 2014 07 05 at the Wayback Machine Drevnyaya i novaya Rossiya 1875 T 1 2 S 110 125 Ekaterina II i eyo vremya Sovremennyj vzglyad Filosofskij vek almanah 11 1999 ideashistory org ru Ekaterina Put k vlasti Ya Shtelin Mizere T Dimsdejl i dr 2 e izd M Fond Sergeya Dubova 2012 384 s Istoriya i Rossii i Doma Romanovyh v memuarah sovremennikov XVII XX vv 700 ekz ISBN 978 5 94177 013 7 Zhurnal Admiraltejstv kollegii 1766 g Izvlechenie Arxivlesdirilib 2019 10 03 at the Wayback Machine Russkaya starina 1896 T 88 11 S 434 435 V st Bilbasov V A Pohody Ekateriny II po Volge i Dnepru 1767 i 1787 gg Zhurnal vysochajshego puteshestviya eyo velichestva gosudaryni imperatricy Ekateriny II samoderzhicy Vserossijskoj v poludennye strany Rossii v 1787 godu Arxivlesdirilib 2014 07 06 at the Wayback Machine M V univers tip 1787 137 s Zaichkin I A Pochkaev I N Russkaya istoriya Ot Ekateriny Velikoj do Aleksandra II Mysl 1994 Zapiska sovremennika gruzinskogo arhiereya o vstuplenii na prestol imperatricy Ekateriny II Arxivlesdirilib 2014 04 28 at the Wayback Machine Chteniya v Imperatorskom Obshestve istorii i drevnostej rossijskih 1900 Kn 4 195 Otd 4 S 17 24 Zorin A Russkaya oda konca 1760 h nachala 1770 h godov Volter i grecheskij proekt Ekateriny II Ioanna Elizaveta Angalt Cerbstskaya Izvestiya pisannye knyaginej Ioannoj Elizavetoj Angalt Cerbstskoj materyu imperatricy Ekateriny o pribytii eyo s docheryu v Rossiyu i o torzhestvah po sluchayu prisoedineniya k pravoslaviyu i brakosochetaniya poslednej 1744 1745 gody Arxivlesdirilib 2014 07 05 at the Wayback Machine Sbornik Rossijskogo istoricheskogo obshestva 1871 T 7 S 7 67 Isabel de Madariaga Rossiya v epohu Ekateriny Velikoj 2002 976 s ISBN 5 86793 182 X Istoricheskie materialy hranyashiesya v Biblioteke dvorca goroda Pavlovska Arxivlesdirilib 2013 12 03 at the Wayback Machine Russkaya starina 1873 T 8 11 S 649 690 12 S 853 884 1874 T 9 1 S 37 56 2 S 277 300 3 S 465 512 4 S 667 684 T 10 5 S 60 70 6 S 309 320 7 S 549 560 8 S 735 742 Istoriya Rossii V 2 t T 1 S drevnejshih vremen do konca XVIII v A N Saharov L E Morozova M A Rahmatullin i dr Pod redakciej A N Saharova OOO Izdatelstvo AST ZAO NPP Ermak OOO Izdatelstvo Astrel 2003 943 s Lappo Danilevskij Aleksandr Sergeevich Ocherk vnutrennej politiki imperatricy Ekateriny II SPb Tip M M Stasyulevicha 1898 65 s Kazovskij Mihail Ekaterina mudrost i lyubov Podvig 2010 Petrova M A Ekaterina II i Iosif II Formirovanie rossijsko avstrijskogo soyuza 1780 1790 M Nauka 2011 419 s 1000 ekz ISBN 978 5 02 036720 3 Kamenskij A B Zhizn i sudba imperatricy Ekateriny Velikoj 1997 Kamenskij A B Pod seniyu Ekateriny Vtoraya polovina XVIII veka 1992 Kiryak T P Pismo k I M Dolgorukovu ot 9 noyabrya 1796 g Soobsh L I Dolgorukov Arxivlesdirilib 2013 11 03 at the Wayback Machine Russkij arhiv 1867 Vyp 10 Stb 1266 1275 Pod zagl Chastnoe pismo v Moskvu o konchine Ekateriny II j Klyuchevskij V O Kurs Russkoj istorii chast V Gosudarstvennoe Socialno Ekonomicheskoe Izdatelstvo 1937 Langer K O predelah i vazhnejshih predstavitelyah politicheskoj nauki Torzhestvennoe slovo po sluchayu prazdnovaniya Avgustejshej i Mogushestvennoj Vserossijskoj imperatricy i samoderzhicy Ekateriny II Velikoj 1771 g aprelya 22 dnya Sost A V Topychkanova M Izdatelstvo Moskvoskogo universiteta 2011 128 s 1000 ekz ISBN 978 5 211 06220 7 Aga Mehemmed Sah Qacar Aga Mehemmed Qacar olu kecid Istinadlar Redakte 1 2 O zaman Rusiyada istifade olunmayan Qriqori teqvimi O zaman Rusiyada istifade olunan Yuli teqvimi Im zeitgenossischen Sprachgebrauch wie auch im Ausland blieb es bis 1917 ublich weiter vom Zaren zu sprechen dies hat sich im Bewusstsein der Nachwelt erhalten Was man damit traf war nicht der geltende Wurdeanspruch des Kaiserreichs sondern das Fortleben der spezifisch russischen Wirklichkeit in Form des Moskauer Zarenreiches das als Grundlage des neuen Imperiums diente Dies fuhrte im 19 Jahrhundert zu einer nicht quellengerechten Begriffssprache in der Literatur und zu einem uberkommenen Begriffsapparat in der deutschen Literatur In Hans Joachim Torke Die russischen Zaren 1547 1917 S 8 Hans Joachim Torke Die staatsbedingte Gesellschaft im Moskauer Reich Leiden 1974 S 2 Reinhard Wittram Das russische Imperium und sein Gestaltwandel in Historische Zeitschrift Bd 187 Heft 3 Juni 1959 S 568 593 hier S 569 Osmnadcatyj vѣk istoricheskij sbornik Google Knigi Istifade tarixi 2013 03 12 A Shirokorad Severnye vojny Rossii AST 2001 Str 284 http www hronos km ru biograf ekater2 html Bilbasov V A Istoriya Ekateriny Vtoroj Berlin 1900 t 1 s 117 118 Zapiski imperatricy Ekateriny Vtoroj M 1989 rus Anri Truajya Ekaterina Velikaya M EKSMO 2004 seriya Russkie biografii S 127 rus 1 2 Kazimir Valishevskij Ekaterina Velikaya Roman imperatricy kn 1 ch 2 gl 1 I 1 2 Pokrovskij M N Russkaya istoriya s drevnejshih vremen Pri uchastii N Nikolskogo i V Storozheva Moskva 1911 t 4 s 46 1 2 Pavlenko N I Ekaterina Velikaya Moskva 2006 s 30 Bilbasov V A Istoriya Ekateriny Vtoroj Berlin 1900 t 1 s 495 497 Bilbasov V A Istoriya Ekateriny Vtoroj Berlin 1900 t 1 s 445 Bilbasov V A Istoriya Ekateriny Vtoroj Berlin 1900 t 1 s 355 Klyuchevskij V Kurs russkoj istorii Lekciya LXXV Pavlenko N I Ekaterina Velikaya Moskva 2006 s 29 Truajya A Ekaterina Velikaya Moskva 2007 s 165 Kazimir Valishevskij Ekaterina Velikaya Roman imperatricy kn 1 ch 2 gl 2 III 1 2 Pavlenko N I Ekaterina Velikaya Moskva 2006 s 50 Manifest O vstuplenii na prestol Imperatricy Ekateriny II Opisanie koronacii miropomazaniya i prichasheniya imperatricy Ekateriny II j Russkaya starina 1893 T 80 12 S 487 496 Klyuchevskij V Kurs russkoj istorii Lekciya LXXVI Chechulin N D Ocherki po istorii russkih finansov v carstvovanie Ekateriny II S Peterburg 1906 s 43 61 Kazimir Valishevskij Ekaterina Velikaya Roman imperatricy kn 1 ch 2 gl 3 III 1 2 Chechulin N D Ocherki po istorii russkih finansov v carstvovanie Ekateriny II S Peterburg 1906 s 372 374 Pavlenko N I Ekaterina Velikaya Moskva 2006 s 179 Kazimir Valishevskij Ekaterina Velikaya Roman imperatricy kn 2 ch 2 gl 2 III Chechulin N D Ocherki po istorii russkih finansov v carstvovanie Ekateriny II S Peterburg 1906 s 71 Imperatrica Ekaterina Vtoraya Klyuchevskij V O Kurs russkoj istorii Chast V M Gosudarstvennoe socialno ekonomicheskoe izdatelstvo 1937 O roli Rossii v podderzhanii politicheskogo ravnovesiya v Evrope 2007 02 07 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2007 02 07 Budberg p 200 1 2 Amery Colin Curran Brian 2006 St Petersburg Frances Lincoln Ltd seh 56 ISBN 978 0 7112 2492 6 Istifade tarixi 13 April 2011 Budberg p 201 Cowles p 90 Norman pp 3 5 Cowles p 90 1 2 Cowles p 93 Cowles p 95 Arxivlenmis suret 2007 09 28 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2014 04 04 Kolyadenko V G Stepanenko V I Sifilis Istoriya proishozhdeniya i rasprostraneniya v Evrope i Rossijskoj imperii Zabolevaemost i borba s sifilisom v Sovetskom Soyuze i Ukraine Iskusstvo Lecheniya Mistectvo likuvannya K 2004 6 Pavlenko N I Ekaterina Velikaya Moskva 2006 s 356 Pavlenko N I Ekaterina Velikaya Moskva 2006 s 351 Taras Shevchenko Zibrannya tvoriv U 6 t K 2003 T 1 Poeziya 1837 1847 S 314 328 S 726 730 Zapisano v 1987 roci vid Filipenko Mariyi Sviridivni 1902 r n u s Mala Tokmachka Orihivskogo rajonu Klyuchevskij Vasilij Osipovich Russkaya istoriya Polnyj kurs lekcij Lekciya 75 Monety imperatorskoj Rossii 1700 1916 Ekaterina II Alekseevna 1762 1796 4 kopejki 1796Menbe https az wikipedia org w index php title II Yekaterina amp oldid 5988946, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.