fbpx
Wikipedia

Torpaq

TorpaqYer qabığının bitki bitən üst münbit qatı.

Torpağa ilk elmi tərif V.V.Dokuçayev tərəfindən verilmişdir: "Dağ süxurlarının (fərqi yoxdur hansı) su, hava və müxtəlif növ canlı və cansız orqanizmlərin birgə fəaliyyəti nəticəsində təbii yolla dəyişdirilmiş "açıq" və ya xarici qatına torpaq deyilir".

O müəyyən etmişdir ki, yer səthindəki bütün torpaqlar "yerli iqlimin, bitki və heyvan orqanizmlərinin, ana dağ süxurların tərkib və quruluşunun, ərazinin relyefinin və nəhayət, ölkənin yaşının olduqca mürəkkəb qarşılıqlı təsiri" nəticəsində yaranmışdır. V.V.Dokuçayevin bu ideyaları torpağın ətraf mühitlə daim maddə və enerji mübadiləsi və qismən qapalı bioloji dövran vasitəsilə qarşılıqlı təsirdə olan biomineral ("biokos") dinamik sistem kimi dərk edilməsində böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir.

Torpağın əsas xassəsi münbitliyidir. Münbitlik torpağın bitkini normal yaşaması və məhsul yetirməsindən ötrü qida elementləri və su, onun kök sistemini hava və istiliklə təmin etmək qabiliyyətidir. V.R.Vilyamsın qeyd etdiyi kimi, torpağı dağ süxurundan fərqləndirən məhz bu əhəmiyyətli keyfiyyəti onu "Yer kürəsinin quru səthinin bitkiyə məhsul verməyə qabil olan üst horizontu kimi təyin edir".

Torpaq və torpaq örtüyünün inkişafı, həmçinin münbitliyinin formalaşması, torpaqəmələgəlmənin təbii amillərinin ahəngi və insan cəmiyyətinin müxtəlif təsirləri ilə, onun məhsuldar qüvvələrinin, iqtisadi və sosial şəraitlərinin inkişafı ilə çox sıx bağlıdır (Q.Ş.Məmmədov, 2007).

Torpağın ən üst qatının rəngi daha tünddür. Torpağın üst qatında bitkilərin köklərinə, çürümüş bitki qalıqlarına, eləcə də yağış qurdlarına, həşərat və başqa heyvan qalıqlarına təsadüf edilir. Bu qatlar mikroorqanizmlərin təsirilə parçalanaraq çürüntü təşkil edən maddələri əmələ gətirir. Həmin çürüntü köklərlə birlikdə torpağın rəngini tündləşdirir. Alt qatlarda çürüntü və bitkilərin kökİəri nisbətən azalır. Ona görə də alt qatlarda torpağın rəngi üst qatdan açıq olur. Torpağın alt qatlarında, adətən, qum, gil və daşlar olur. Hər bir torpaqda çürüntü vardır, bununla da o, dağ süxuru, qum və ya gildən fərqlənir.

Tərkibində çürüntü çox olan torpaqların rəngi qara olur. Belə torpaqlar qaratorpaq adlanır. Qaratorpaq rütubəti yaxşı saxlayır, tərkibində qida maddələri çox olur. Çürüntü maddələri ilə zəngin olan torpaq münbit sayılır. Münbit torpaqlardan həmişə yüksək və sabit məhsul əldə edilir.

Torpaq tərkibinə görə mürəkkəbdir. Bunu aşağıdakı təcrübələrlə sübut etmək olar. Əgər bir parça qaratorpağı alovda közərtsək, onun tərkibində olan bitki qalıqları, çürüntülər yanacaq, yerdə torpağın bir qədər açıq rəngli külü qalacaqdır. Deməli, torpağın qara olması onun tərkibindəki çürüntünün miqdarından asılıdır.

Təcrübəni davam etdirək. Közərdilmiş torpağın bir hissəsini stəkana töküb, üzərinə su əlavə edək. Bu suyun rəngi bulanacaqdır. Bulanmış suyu başqa stəkana süzüb kənara qoyaq. Əvvəlki stəkanın dibindəki çöküntünü bir neçə dəfə yusaq, onun dibində təmiz qum qaldığını görərik. Bulanıq su tökülmüş stəkanı bir neçə saatdan sonra nəzərdən keçirsək, suyun durulduğunu və gilin stəkanın dibinə çökdüyünü müşahidə edərik. Deməli, torpağın tərkibində çürüntüdən başqa qum və gil də vardır. Suyu bulandıran da gildir.

İndi yenə közərdilmiş torpağın qalan hissəsini stəkana töküb üzərinə su əlavə edək və su durulana qədər gözləyək. Durulmuş suyu başqa təmiz bankaya boşaldıb süzgəc kağızından süzək. Alınmış suyu çini qaba töküb buxarlandıraq. Su buxarlanıb qurtardıqdan sonra qabın dibində ağ rəngdə ərp qalacaqdır. Bu, torpaq suyunda həllolmuş və süzgəc kağızından süzülən duzlardır. Torpaqda həmçinin su və hava da vardır. Suyun olmasını əl ilə hiss etmək olar. Əgər suya bir parça quru torpaq atsaq, ondan hava qabarcıqları çıxmağa başlayacaqdır. Bu da torpağın içərisindəki havadır. Deməli, torpağın tərkibində çürüntü, qum, gil, mineral duzlar, su və hava vardır. Onların miqdarı ayrı-ayrı torpaqlarda müxtəlifdir.

Çürüntü çox olan torpaqlar münbit torpaqlardır'. Qum çox olan torpaqlar qumlu, qumsal, gil çox olan torpaqlar isə gilli torpaqlar adlanır.

Torpağın tərkibində su çox olduqda bataqlığa çevrilir, mineral duzlar çox olduqda şoranlaşır, əkin üçün yararsız olur. Respublikamızın bəzi düzənlik rayonlarında torpağın tərkibində xörək duzu və başqa duzlar da həddindən çoxdur. Həmin duzlar mədəni bitkilər tərəfindən mənimsənilir və bitkiyə mənfi təsir göstərir. Belə sahələr əkin üçün yararsızdır. Şoran torpaqları yararlı hala salmaq üçün geniş meliorasiya işləri görülür. Bu məqsədlə şoranlaşmış torpaqlarda dərin kanallar çəkilir, torpaqdakı artıq duzlar yuyularaq həmin kanallar vasitəsilə axıdılır.

Münbit torpaq qatı uzun illər ərzində ona, müxtəlif bitki və heyvan qalıqlarının, çürüntülərinin qarışması nəticəsində əmələ gəlir. Ona görə də torpaqdan düzgün istifadə edilməsinin və onun mühafizə olunmasının böyük əhəmiyyəti vardır. Belə ki, meşələrin qırılması, çəmənlikİərin düzgün istifadə edilməməsi torpağın aşınmasma, yəni onun münbit qatının su və külək vasitəsilə yuyulub aparılmasına səbəb olur.

Respublikamızdakı torpaq sahələrinin çox hissəsi quraqlıq rayonlardadır. Bu rayonlarda törpağın suvarılması kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığını 2-3 dəfə artırır. Bəzi torpaqlarda həddindən artıq rütubət olduğundan bataqlığa çevrilir. Bu zonalarda yüksək məhsul almaq üçün torpağı qurutmaq lazımdır.

Əsrlər və min illər ərzində yaranan torpaq bizim təbii sərvətimizdir, insanın ərzaq məhsullarının, heyvan qidasının, sənaye üçün alınan xammalın əsas mənbəyidir. Torpağı qorumaq və onun məhsuldarlığını artırmaq hamının borcudur.

Torpağın qranulometrik tərkibi və ya mexaniki tərkibi- (lat. Granulum - dənəcik) – Torpağı təşkil edən (diametrinə görə) müxtəlif ölçülü hissəciklərin faiz, yaxud çəki ilə ifadə olunan nisbi miqdarı. Torpağın qranulometrik elementlər adlanan ayrı-ayrı hissəcikləri bir neçə fraksiya təşkil edir: 10 mm-dən iri hissəciklər daşlar, 10-5 mm-lik iri çınqıl, 5-3 mm-lik xırda çınqıl, 3-1 mm-lik iri qum, 1-05 mm-lik orta qum, 0,5-0,25 mm-lik narın qum, 0,25-005 mmlik tozlu gil, 005-0,01 mm-lik narın gil, 0,01-0,005 mm-lik iri toz, 0,005-0,001 mm-lik narın toz və 0,001 mm-dən kiçik hissəciklər isə lil adlandırılır. Bu fraksiyaları əksər hallarda qruplaşdırıraq 2 yerə ayırırlar: 0,01-dən kiçik hissəciklər – «fiziki gil»”, 001-dən böyük hissəciklər “fiziki qum”. Torpağın qranulometrik tərkibi onun müxtəlif fiziki təsirlərə münasibətini (qranulometrik və aqreqat tərkibi, strukturu, həcm kütləsi, məsaməliyi, hava, su, istilik, elektrik, radioaktivlik və s.) müəyyən edən xassələrdir. Torpağın qranulometrik tərkibi Azərbaycan Respublikası torpaqlarında çox geniş diapazonda – qumdan ağır gilli tərkibə kimi dəyişir. Torpağın qranulometrik tərkibində bitkiçilikdə və əkinçilikdə çox böyük elmi-təcrübi əhəmiyyətə malikdir.

Tərkibindəki maddələrin miqdarına əmələgəlmə şəraitinə görə torpaq müxtəlif tiplərə ayrılır. Torpaq əmələ gətirən amillər hər hansı birinin dəyişməsi ilə torpağın xüsusiyyətləri də dəyişir. Odur ki, müxtəlif ərazilərin torpaqları da bir-birindən fərqlənir. Toprpaqlar təbii zonalar və relyefin hündürlük fərqinə görə müxtəlif cür yayılmışdır.

Hər bir təbii zonanın özünəməxsus təbiəti olduğundan onların xüsusi torpaq örtükləri də olur. Torpaqlar yer kürəsində aşağıdakı qanunuyğunluqla yayılmışdır:

  • Ekvatorial meşələrdə və musson meşələrində qırmızı-sarı ferralit (lat. ferrium-dəmir) və laterit (lat. kərpic) torpaqlar geniş yayılmışdır. Günboyu yağan yağışlar torpağı yuyub maqmatik ana qayanı üzə çıxarır. Tərkibində alimininum və dəmir birləşmələri çox olan ana qaya torpağa qırmızı rəngi verir. Qırmızı torpaqlar buna görə də dəmirlə zəngin olur.
  • Qarışıq meşəlrdə çimli-podzol torpaqlar geniş yayılıb.
  • Savannalarda qırmızı-qonur torpaqlar yayılıb.
  • Çöl zonasında ən münbit - qara torpaqlar genış yayılıb. Bu torpağın belə münbit olmasının əsas səbəbi tərkibində humusun çox olmasıdır. Belə ki, birillik ot bitkiləri bitən çöllərdə bitkilər tezliklə çürüyüb torpağa qarışır. Və bu da torpağa qara rəngi verir.
  • Quru çöllər - nisbətən quru çöl və ya meşə-çöllərdə şabalıdı torpaqlar yayılıb.
  • Səhra və yarımsəhralar - belə zonalarda canlılar və rütubət az olduğundan torpaqda humus miqdarı çox azdır. Belə torpaqlar münbit deyil.
  • Codyarpaqlı meşə zonasında(Aralıq dənizi tipli) - qəhvəyi torpaqlar
  • Enliyarpaqlı meşələrdə isə torpaq qəhvəyi və ya qonurdur.
  • İynəyarpaqlı(tayqa) meşələrində münbit olmayan podzol(küləçalan) torpaqlar yayılıb.
  • Tundra və meşə tundrada qleyli torpaqlar yayılıb. Havanın yüksək rütubətli olması torpaqda nəmi artırır. Torpaq gilləşir və sıxlığı artır. Belə torpaqlar yapışqan olur və münbit deyil.

Dağlarda, qütb səhralarında torpaq olmur. Burada bəzən nazik təbəqə şəklində torpaqlar da yaranır ki, bu torpaqlar da ibtidai torpaqlar adlanır.


Torpaqəmələgəlmədə canlı orqanizmlərin, ilk növbədə yaşıl bitkilərin və mikroorqanizmlərin xüsusi rolu var. Onların fəaliyyətinin təsiri altında dağ süxurlarının torpağa çevrilməsi və münbitliyinin formalaşması ilə bağlı əhəmiyyətli proseslər, o cümlədən bitki qidasının əsasını təşkil edən küli elementlərin və azot birləşmələrinin konsentrasiyası, üzvi maddələrin sintezi və parçalanması, bitkilərin və mikroorqanizmlərin həyat fəaliyyətinin məhsulları ilə dağ süxurlarının mineral birləşmələrinin qarşılıqlı təsiri və s. baş verir.

Torpaqəmələgəlmənin bioloji mahiyyətinin dərk edilməsində V.R.Vilyams və V.İ.Vernadskinin xüsusi xidmətləri olmuşdur. İqlim şəraitinin, bitki örtüyünün, dağ süxurlarının və relyefin müxtəlifliyi və ayrı-ayrı ərazilərin yaşındakı fərqlər torpaqların təbiətdə müxtəlifliyini şərtləndirir. Onların yayılmasının cöğrafi qanunauyğunluqları torpaqəmələgətirən amillərin ahəngi ilə müəyyən olunur.

Yer kürəsi və onun ayrı-ayrı materikləri üçün bu qanunauyğunluqlar iqlim və bitki örtüyünün zonal dəyişikliyi ilə əlaqədardır. Bu cəhət torpaqların üfüqi və şaquli zonallıq qanununa uyğun inkişafında özünü göstərir. Kiçik ərazilərin torpaq örtüyünün xüsusiyyətləri ilk növbədə relyefin, ana süxurun tərkib və xassələrinin torpağın iqliminə, bitki və torpaqəmələgəlməyə təsiri ilə bağlıdır.

Özünün xüsusi keyfiyyəti sayəsində torpaq üzvi aləmin həyatında mühüm rol oynayır. Landşaftın həm məhsulu və həm də elementi – xüsusi təbiət cismi olmaqla, o, yer kürəsi təbiətinin inkişafında əhəmiyyətli mühit kimi çıxış edir. Atmosfer, biosfer, hidrosfer və litosfer ilə fasiləsiz maddə və enerji mübadiləsi halında olan torpaq örtüyü bütün bu sferalar arasında Yerdə təşəkkül tapmış və özünün çoxçeşidli formalarında həyatın inkişaf və mövcudluğu üçün zəruri olan müvazinətin saxlanmasında əvəzsiz şərt kimi çıxış edir.

Münbitlik xassəsinə malik olmaqla torpaq kənd təsərrüfatında əsas istehsal vasitəsi kimi çıxış edir. Torpaqdan istehsal vasitəsi kimi istifadə etməklə, insan torpaqların xassələrinə, rejimlərinə və münbitliyinə, həmçinin torpaqəmələgəlməni müəyyən edən təbii amillərə bilavasitə təsir etməklə torpaqəmələgəlməni əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir; meşələrin salınması və qırılması, kənd təsərrüfatı bitkilərinin becərilməsi təbii bitkiliyin görkəmini, qurutma və suvarma isə ərazinin nəmlik rejimini dəyişir və s. Torpağın becərilməsi, gübrələrin tətbiqi və kimyəvi meliorasiya tədbirləri (əhəngləmə, gipsləmə və s.) də torpaqlara az təsir göstərmir. Nəticə etibarilə, torpaq təkcə insan əməyinin tətbiq predmeti deyil, eyni zamanda bu əməyin məhsuludur. Beləliklə, torpaqşünaslıq torpağı xüsusi təbiət cismi kimi, istehsal vasitəsi kimi, insan əməyinin tətbiq və akkumulyasiya edildiyi predmet kimi, həmçinin müəyyən dərəcədə bu əməyin məhsulu kimi öyrənir.

Torpaq çoxfazalı və polidispers sistem kimi suyu udma və özündə saxlama qabliyyətinə malikdir. Torpağın tərkibində həmişə müəyyən miqdarda su olur. Su torpağa atmosfer yağıntıları, qrunt suyu, suvarma və su buxarının kondensasiyası vasitəsilə daxil olur. Dəmyə əkinçiliyində əsas su mənbəyi atmosfer yağıntılarıdır. Torpaqda baş verən bioloji, kimyəvi və fiziki-kimyəvi proseslərin intensivliyi, torpaq daxilində maddələrin hərəkəti, torpağın su-hava, qida və istilik rejimləri, onun fiziki-mexaniki xassələri, yəni torpaq münbitliyinin vacib göstəriciləri torpaqdakı suyun miqdarından asılıdır. Beləliklə, torpaq suyu bitkinin inkişafına bilavasitə və dolayısı ilə təsir göstərir. Torpaqda kifayət qədər su olanda bitki normal inkişaf edir. Suyun həm qıtlığı, həm də izafi çoxluğu bitkinin məhsuldarlığını aşağı salır. Bu halda kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığının yüksəldilməsinə yönəlmiş müxtəlif aqronomik tədbirlər (gübrələmə, əhəngləşdirmə və s.) səmərəsiz olur. Bitkilərin su təminatı təkcə torpağa daxil olan suyun miqdarından deyil, torpağın su xassələrindən, torpağın suyu udma, süzmə, özündə saxlamaq və bitkinin tələbinə uyğun olaraq ona çatdırmaq qabiliyyətindən də asılıdır. Ona görə də eyni iqlim şəraitində, eyni qayda ilə becərilən və hamar səthə malik sahələrdə suyun torpaqdakı miqdarı müxtəlif ola bilər.

Torpağın su xassələri və su rejimi

Su torpaqda üç formada olur: bərk (buz), maye, buxarşəkilli.

Bərk su – buz – maye və buxarşəkilli suyun potensial mənbəyidir. O, mənimsənilən suyun ehtiyat mənbəyi olsa da bitkilər tərəfindən bilavasitə istifadə olunmur. Buz 0 C-dən yuxarı temperaturda maye və buxarşəkilli şəkilə keçir.

Buxarşəkilli su torpaq havasının tərkibində, tərkibində su olmayan məsamələrin daxilində olur. Torpağa su buxarı atmosferdən daxil olur və torpaqda maye suyun buxarlanması nəticəsində yaranır. O, torpaq profilində havanın hərəkət cərəyanına qoşularaq və ya buxarın təzyiq qradiyentinə uyğun olaraq diffuzion şəkildə hərəkət edir.

Kənd təsərrüfatında əsas istehsal vasitəsi kimi torpaq aşağıdakı mühüm xüsusiyyətləri ilə səciyyələnir: torpaq əvəzedilməzdir; torpaq məhduddur, yəni onu böyütmək, çoxaltmaq, artırmaq olmaz; torpağın yerini dəyişmək olmaz; torpağa məxsus xüsusiyyət yalnız onun münbitliyidir. Bu xüsusiyyətlər torpaq resurslarına son dərəcə diqqətli yanaşmağı və daim torpaqların münbitliyinin artırılması qayğısına qalmağı tələb edir.

Bedlend (ing. - "pis torpaqlar") - səhra və yarımsəhra zonalarda gilli torpaqların külək və sular tərəfindən eroziyası nəticəsində yaranan əkinəyararsız ərazilərdir.

Qısa tarixi məlumat

Şirvan və Muğan çöllərinin torpaqlarını keçmişdə yerli əhali ənənəvi olaraq köçəri heyvandarlıq üçün istifadə edirdilər.Bu yerlərdə qış otlaqları mövcuddur, yayda isə sürü yuxarı, Dağlıq Şirvanın ərazisinə qalxırdı.Sovet hakimiyyəti gəldikdən sonra, keçən əsrin 30-cu illərində,köçəri həyat tərzi ləğv olundu, bu yerlərdə kolxozlar yarandı.Məs. 1930-cu illərdə Şirvan Milli Parkının indiki ərazisində "Bəşirrabad" kolxozunun pambıq tarlaları idi. Ərazi irriqasiya kanalları vasitəsi ilə suvarılırdı, onların izləri park ərazisində indi də qalır.Ancaq, intensiv suvarma nəticəsində torpağın şoranlaşması baş verdi, 60-cı illərdə torpaq öz məhsuldarlığını itirdi və bu yerlərdə pambıq və tərəvəz bitkiləri əkməkdən imtina olundu. Əkilən yerlər ancaq Yenikənd kəndinin ətrafında qaldı. Salyan rayonunun 16 000 ha ərazisini kolxozlar otlaq kimi istifadə edirdilər.1969-cu ildə bu otlaqlar Şirvan Qoruğu kimi qeyd alındı.

Kənd təsərrüfatının inkişafı

Tarixi olaraq Şirvan Milli Parkı regionu kənd təsərrüfatı regionudur.SalyanNeftçala rayonlarında kənd təsərrüfatında üstünlük taxılçılığatərəvəzçiliyə verilir, bəzi yerlərdə meyvəçilik və heyvandarlıq inkişaf edir. Kiçik kənd təsərrüfatı müəssisələri vardır. Qeyd alınmış fermer təsərrüfatlarının sayının az olmasına baxmayaraq, insanlar kənd təsərrüfatı vasitəsi ilə yaşayırlar.Xəzər dənizinin səviyyəsi qalxdıqdan sonra, Neftçala rayonunun sahil zonası ərazilərinin xeyli hissəsi su altında qaldı, böyük ərazilər kənd təsərrüfatı dövriyyəsindən çıxdı. Qeyd etmək lazımdır ki, torpaq reformasiyasından (1996 il) sonra əkin yerlərinin sahəsi Azərbaycanda və o cümlədən Salyan və Neftçala rayonlarında, 1999-ı ilə qədər azaldı.Hazırda əkilən yerlərin sahəsi sürətlə çoxalır və sovet dövründəkinə yaxınlaşır.

Demokrafik şərait

Şirvan Milli Parkı əsasən Salyan və Neftçala inzibati rayonlarının torpaqları ilə əhatə olunmuşdur.Bu rayonlarda müvafiq olaraq 116000 və 74000 əhali yaşayır.Müvafiq olaraq rayonların əhalisinin sıxlığı 64 və 51 nəfər/ km² təşkil edir. Hazırda Salyan rayonu əhalisinin 34%-i, Neftçala rayonu əhalisinin isə 44%-i şəhərlərdə yaşayır.

Neft sənayesi

Şirvan Milli Parkının ərazisində Şirvan Qoruğunda və parkın ətraflarında Babəzən və Cənubi Kürsəngidə neft istehsal olunur.

Kommunikasiyalar

Şirvan Milli Parkının qərb tərəfindən Bakı-Astara avtomobil yolu keçir, hazırda onun genişləndirilməsi gedir və bu beynəlxalq əhəmiyyətli Bakı-Tehran yoluna çevriləcəkdir. ŞMP-nin ərazisindən arzu olunmayan yüksək gərginlik elektrik xətləri keçir.Burada əvvəlcədən çəkilmiş kanallar və kollektor mövcuddur. Şirvan Milli Parkının, bizim şərti olaraq qəbul etdiyimiz ətrafı ilə birlikdə 764000 ha təşkil edir.Bu ərazidə 20 yaşayış məntəqəsi (kənd, qəsəbə və s.) yerləşib və 30000 yaxın əhal yaşayır və bu da Salyan və Neftçala rayonlarının cəmi əhalisinin 16%-dir.

Mikroskop altında torpağın görünüşü

Şəraitdən asılı olaraq, məhlulun daxilində birləşmələr dissosiasiya olunursa, bu halda ayrı-ayrı ionlar torpaq tərəfindən udula bilər. Əgər torpaq tərəfindən kimyəvi reaksiya nəticəsində ancaq kationlar udulmuş olursa və bu reaksiya müəyyən fiziki qüvvə altında keçirsə, belə udulmaya torpağın fiziki-kimyəvi udma qabiliyyəti deyilir. Aşağıda yazdığımız reaksiya bunu aydınlaşdıra bilər:

[torpaq] Ca + 2Na Cl = [torpaq] Na + Ca Cl2

Fiziki kimyəvi udma qabiliyyətinin bir xüsusiyyəti var, dəyişmə reaksiyası nəticəsində torpaq ilə məhlulun kationları bir-birini əvəz edir. Bu reaksiya ilə udulan kationlara "dəyişmə" kationları və yaxud "udulmuş" kationlar deyilir. Xüsusən qeyd etmək lazımdır ki, udma prosesində torpağın bütün kütləsi iştirak etmir. Udma prosesini yaradan torpaqda olan ən narın kolloid zərrəcikləridir.

Bu kimi kolloid zərrəciklərə torpağın "udma qabiliyyəti" deyilir. Bu kompleksin ən səciyyəvi əlaməti, özündə olan kationu məhlulun kationu ilə əvəz etmə qabiliyyətidir. Tərkibcə udma kompleksi çox müxtəlif kimyəvi birləşmələrdən ibarətdir. Buraya istər mineral və istərsə üzvi kalloidlər daxil edilir. Bu səbəbədən də buna kompleks adı verilmişdir. Müxtəlif torpaq tiplərində udma kompleksinin miqdarı çox müxtəlif olur. Belə ki, bəzi torpaqlarda udma kompleksi çox yüksək, bəzilərində isə çox az olur. Narın zərrəli, gilli, gillicə və üzvü maddələrlə zəngin torpaqlarda udma kompleksinin miqdarı yüksək, qumsal humus maddəsi az olan torpaqlarda isə udma kompleksinin miqdarı az olur.

Arid və semiarid landşaftlarda səhralaşma prosesinin inkişafı bilavasitə torpaq örtüyünün intensiv mənimsənilməsi, deqradasiyası, məhsuldarlığının aşağı düşməsi ilə bağlıdır. Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacında torpaq örtüyünün formalaşması və inkişafı landşaftın digər komponentləri kimi şaquli qurşaqlığa tabedir. Dağətəyi zonadan yüksək dağ zirvələrinə doğru allüvıal çəmən, boz-qonur, şabalıdı və onların müxtəlif şorakətli, şoran, dağ qara torpaqları, dağ-qəhvəyi meşə, dağ-qonur meşə, dağ çəmən torpaqları-bir-birini əvəz edir. Subalp və alp çəmənləri üçün dağ-çəmən torpaqlarının müxtəlif variantları səciyyəvidir. Kiçik Qafqazın 2500-3000 m mütləq yüksəkliklərində və bəzən daha yüksək sahələrində humusla yüksək dərəcədə təmin olunmuş (10%-dən çox) torflu dağ-çəmən torpaqları yayılmışdır. Səhralaşma prosesi arid və semiarid iqlim şəraitində inkişaf edən boz-qonur, boz, boz-çəmən, açıq şabalıdı və şabalıdı torpaqlarda daha intensiv baş verir. Boz-qonur və boz torpaqlarda humusun miqdarı 1,8-3,0% olub, intensiv şorlaşmaya məruz qalmışdır. Xüsusilə Kürboyu maili düzənliklərdə, dağətəyi massivlərdə, Ceyrançöl alçaq dağlığmda arid iqlim şəraitində şor süxurlar üzərində inkişaf edən torpaqlarda zəif məhsuldarlığa malik kolluqlar, yovşanlı-efemerli, daşdayanlı yarımsəhralar formalaşmışdır. Bu ərazilərdə şorlaşmış qrunt sularının səthə yaxın yerləşməsi də səhralaşmanı intensivləşdirən mühüm amillərdən biridir. Çökək ərazilərdə şor qrunt sularının səthə çıxması kiçik areallı şoranlıqlar yaradır. Şor süxurlar külək vasitəsilə həmin sahələrdən ətraf ərazilərə yayılaraq səhralaşma areallarını genişləndirir. Eroziyaya uğramış arid dağ yamaclarındakı torpaqlarda səhralaşma prosesi daha intensiv baş verir və çox vaxt çılpaqlaşmış ərazilər səhralaşma ocaqlarına çevrilir və belə sahələrin arealları ilbəil genişlənir.

  • Məişət tullantıları- Böyük şəhərlər böyük problemlər deməkdir. Dünya əhalisi getdikcə artır. Əhali artdıkca tələbat artır. Lakin hər bir məmulat vaxt getdikcə istismara uğrayır. Yaranan məişət tullantıları bəzən emal edilmədən birbaşa təbiətə atılır və ya məhv edilmək yerinə basdırılır. Lakin bu məişət tullantılarını çox vaxt kimyəvi üsullarla hazırlanmış sənaye məhsulları təşkil edir ki bu tullantılar torpaqda bəzən minilllərlə belə həll olmur. Məişət tullantıları torpaq əmələ gəlməsinin qarşısını alır və onları çirkləndirir.
  • Kənd təsərüffatında istifadə olunan gübrələr - Kənd təsərrüfatında gübrələrdən tez-tez istifadə olunur. Bu həm məhsulun miqdarını həm də keyfiyyətinin artırır. Lakin bəzən ifrat dərəcədə gübrələnmə torpaqları yararsız hala salır və torpaq şoranlaşır. Bu bəzən səhralaşmaya belə gətirir.


Azərbaycan dilində

1. Azərbaycan Respublikasının torpaq kodeksi, 1999

2. Azərbaycan torpaqlarının ekoloji qiymətləndirilməsi, 2002

3. Bəndovan təbii yasaqlığının torpaqlarının bonitet kartoqramı, 2002

4. Salyan və Neftçala rayonlarının torpaq quruluşu planı və torpaq xəritəsi,2004

Xarici dillərdə

1. Bruns, D, (2003): Was kann Landschaftsplanung liesten.Alte und neue Funktionen der Lanschaftsplanung. Naturchutz und Landschaftsplanung 35(4), 114-118.

2.Fisahn, A(2004): Effektive Beteiligung solange noch alle Optionen offen sind -Öffentlinchkeitsbeteiligunug nach der Aarhus-Konvention.ZUR.3/2004, S. 136-140

3.Friese K.-I., Hachman R & Wolter, F.-E (2003): Content Management Systeme in der Landschaftsplanung. Corp 2003, S 419-426.


  1. Qərib Məmmədov. Torpaqşünaslıq və torpaq coğrafiyasının əsasları. Bakı, "Elm", 2007. 660 s.
  2. Torpaqların və torpaqəmələgətirən süxurların qranulometrik tərkibi. Qranulometrik elementlər, onların təsnifatı və xassələri
  3. Qərib Məmmədov. Torpaqşünaslıq və torpaq coğrafiyasının əsasları. Bakı, "Elm", 2007. 660 s.
  4. Qərib Məmmədov. Torpaqşünaslıq və torpaq coğrafiyasının əsasları. Bakı–«Elm»–2007
  5. R.M.Məmmədov Landşaft planlaşdırılması mahiyyəti və tətbiqi. "Elm və Bilik" -2016 Bakı səh.188
  6. R.Məmmədov Landşaft planlaşdırılması mahiyyəti və tətbiqi. "Elm və bilik"-2016 Bakı səh.191
  7. R.Məmmədov Landşaftşünaslıq planlaşdırması mahiyyəti və tətbiqi."Elm və bilik"-2016 Bakı səh.193
  8. http://abduyev.com/index.php?mod=article_father&lang=az&cat=55&act=view&id=38
  9. Hafizə Əskərova. Landşaftların səhralaşmasının fitocoğrafi xüsusiyyətlərinin tədqiqi. “ Elm və təhsil” Bakı-2012


Kuşk Kast

Torpaq
torpaq, qabığının, bitki, bitən, üst, münbit, qatı, qonur, torpaq, adın, digər, istifadə, formaları, üçün, dəqiqləşdirmə, mündəricat, tərifi, tərkibi, müxtəlifliyi, əmələgəlmə, suyu, torpağın, xassələri, rejimi, kənd, təsərrüfatında, istifadə, qısa, tarixi, mə. Torpaq Dil Izle Redakte Torpaq Yer qabiginin bitki biten ust munbit qati Qonur torpaq Bu adin diger istifade formalari ucun bax Torpaq deqiqlesdirme Mundericat 1 Terifi 2 Terkibi 3 Torpaq muxtelifliyi 4 Torpaqemelegelme 5 Torpaq suyu 5 1 Torpagin su xasseleri ve su rejimi 6 Kend teserrufatinda 7 Torpaqdan istifade 7 1 Qisa tarixi melumat 7 2 Kend teserrufatinin inkisafi 7 3 Demokrafik serait 7 4 Neft senayesi 7 5 Kommunikasiyalar 8 Kimyevi terkibi 9 Torpaq ortuyunun deyisilmesi ve onun sehralasmaya tesiri 10 Torpaq eroziyasinin sebebleri 11 Edebiyyat 11 1 Azerbaycan dilinde 11 2 Xarici dillerde 12 Xarici kecidler 13 Istinadlar 14 Hemcinin baxTerifi RedakteTorpaga ilk elmi terif V V Dokucayev terefinden verilmisdir Dag suxurlarinin ferqi yoxdur hansi su hava ve muxtelif nov canli ve cansiz orqanizmlerin birge fealiyyeti neticesinde tebii yolla deyisdirilmis aciq ve ya xarici qatina torpaq deyilir 1 O mueyyen etmisdir ki yer sethindeki butun torpaqlar yerli iqlimin bitki ve heyvan orqanizmlerinin ana dag suxurlarin terkib ve qurulusunun erazinin relyefinin ve nehayet olkenin yasinin olduqca murekkeb qarsiliqli tesiri neticesinde yaranmisdir V V Dokucayevin bu ideyalari torpagin etraf muhitle daim madde ve enerji mubadilesi ve qismen qapali bioloji dovran vasitesile qarsiliqli tesirde olan biomineral biokos dinamik sistem kimi derk edilmesinde boyuk ehemiyyet kesb etmisdir Torpagin esas xassesi munbitliyidir Munbitlik torpagin bitkini normal yasamasi ve mehsul yetirmesinden otru qida elementleri ve su onun kok sistemini hava ve istilikle temin etmek qabiliyyetidir V R Vilyamsin qeyd etdiyi kimi torpagi dag suxurundan ferqlendiren mehz bu ehemiyyetli keyfiyyeti onu Yer kuresinin quru sethinin bitkiye mehsul vermeye qabil olan ust horizontu kimi teyin edir Torpaq ve torpaq ortuyunun inkisafi hemcinin munbitliyinin formalasmasi torpaqemelegelmenin tebii amillerinin ahengi ve insan cemiyyetinin muxtelif tesirleri ile onun mehsuldar quvvelerinin iqtisadi ve sosial seraitlerinin inkisafi ile cox six baglidir Q S Memmedov 2007 Torpagin en ust qatinin rengi daha tunddur Torpagin ust qatinda bitkilerin koklerine curumus bitki qaliqlarina elece de yagis qurdlarina heserat ve basqa heyvan qaliqlarina tesaduf edilir Bu qatlar mikroorqanizmlerin tesirile parcalanaraq curuntu teskil eden maddeleri emele getirir Hemin curuntu koklerle birlikde torpagin rengini tundlesdirir Alt qatlarda curuntu ve bitkilerin kokIeri nisbeten azalir Ona gore de alt qatlarda torpagin rengi ust qatdan aciq olur Torpagin alt qatlarinda adeten qum gil ve daslar olur Her bir torpaqda curuntu vardir bununla da o dag suxuru qum ve ya gilden ferqlenir Terkibinde curuntu cox olan torpaqlarin rengi qara olur Bele torpaqlar qaratorpaq adlanir Qaratorpaq rutubeti yaxsi saxlayir terkibinde qida maddeleri cox olur Curuntu maddeleri ile zengin olan torpaq munbit sayilir Munbit torpaqlardan hemise yuksek ve sabit mehsul elde edilir Terkibi RedakteTorpaq terkibine gore murekkebdir Bunu asagidaki tecrubelerle subut etmek olar Eger bir parca qaratorpagi alovda kozertsek onun terkibinde olan bitki qaliqlari curuntuler yanacaq yerde torpagin bir qeder aciq rengli kulu qalacaqdir Demeli torpagin qara olmasi onun terkibindeki curuntunun miqdarindan asilidir Tecrubeni davam etdirek Kozerdilmis torpagin bir hissesini stekana tokub uzerine su elave edek Bu suyun rengi bulanacaqdir Bulanmis suyu basqa stekana suzub kenara qoyaq Evvelki stekanin dibindeki cokuntunu bir nece defe yusaq onun dibinde temiz qum qaldigini gorerik Bulaniq su tokulmus stekani bir nece saatdan sonra nezerden kecirsek suyun duruldugunu ve gilin stekanin dibine cokduyunu musahide ederik Demeli torpagin terkibinde curuntuden basqa qum ve gil de vardir Suyu bulandiran da gildir Indi yene kozerdilmis torpagin qalan hissesini stekana tokub uzerine su elave edek ve su durulana qeder gozleyek Durulmus suyu basqa temiz bankaya bosaldib suzgec kagizindan suzek Alinmis suyu cini qaba tokub buxarlandiraq Su buxarlanib qurtardiqdan sonra qabin dibinde ag rengde erp qalacaqdir Bu torpaq suyunda hellolmus ve suzgec kagizindan suzulen duzlardir Torpaqda hemcinin su ve hava da vardir Suyun olmasini el ile hiss etmek olar Eger suya bir parca quru torpaq atsaq ondan hava qabarciqlari cixmaga baslayacaqdir Bu da torpagin icerisindeki havadir Demeli torpagin terkibinde curuntu qum gil mineral duzlar su ve hava vardir Onlarin miqdari ayri ayri torpaqlarda muxtelifdir Curuntu cox olan torpaqlar munbit torpaqlardir Qum cox olan torpaqlar qumlu qumsal gil cox olan torpaqlar ise gilli torpaqlar adlanir Torpagin terkibinde su cox olduqda bataqliga cevrilir mineral duzlar cox olduqda soranlasir ekin ucun yararsiz olur Respublikamizin bezi duzenlik rayonlarinda torpagin terkibinde xorek duzu ve basqa duzlar da heddinden coxdur Hemin duzlar medeni bitkiler terefinden menimsenilir ve bitkiye menfi tesir gosterir Bele saheler ekin ucun yararsizdir Soran torpaqlari yararli hala salmaq ucun genis meliorasiya isleri gorulur Bu meqsedle soranlasmis torpaqlarda derin kanallar cekilir torpaqdaki artiq duzlar yuyularaq hemin kanallar vasitesile axidilir Munbit torpaq qati uzun iller erzinde ona muxtelif bitki ve heyvan qaliqlarinin curuntulerinin qarismasi neticesinde emele gelir Ona gore de torpaqdan duzgun istifade edilmesinin ve onun muhafize olunmasinin boyuk ehemiyyeti vardir Bele ki meselerin qirilmasi cemenlikIerin duzgun istifade edilmemesi torpagin asinmasma yeni onun munbit qatinin su ve kulek vasitesile yuyulub aparilmasina sebeb olur Respublikamizdaki torpaq sahelerinin cox hissesi quraqliq rayonlardadir Bu rayonlarda torpagin suvarilmasi kend teserrufati bitkilerinin mehsuldarligini 2 3 defe artirir Bezi torpaqlarda heddinden artiq rutubet oldugundan bataqliga cevrilir Bu zonalarda yuksek mehsul almaq ucun torpagi qurutmaq lazimdir Esrler ve min iller erzinde yaranan torpaq bizim tebii servetimizdir insanin erzaq mehsullarinin heyvan qidasinin senaye ucun alinan xammalin esas menbeyidir Torpagi qorumaq ve onun mehsuldarligini artirmaq haminin borcudur Torpagin qranulometrik terkibi ve ya mexaniki terkibi lat Granulum denecik Torpagi teskil eden diametrine gore muxtelif olculu hisseciklerin faiz yaxud ceki ile ifade olunan nisbi miqdari Torpagin qranulometrik elementler adlanan ayri ayri hissecikleri bir nece fraksiya teskil edir 10 mm den iri hissecikler daslar 10 5 mm lik iri cinqil 5 3 mm lik xirda cinqil 3 1 mm lik iri qum 1 05 mm lik orta qum 0 5 0 25 mm lik narin qum 0 25 005 mmlik tozlu gil 005 0 01 mm lik narin gil 0 01 0 005 mm lik iri toz 0 005 0 001 mm lik narin toz ve 0 001 mm den kicik hissecikler ise lil adlandirilir Bu fraksiyalari ekser hallarda qruplasdiriraq 2 yere ayirirlar 0 01 den kicik hissecikler fiziki gil 001 den boyuk hissecikler fiziki qum Torpagin qranulometrik terkibi onun muxtelif fiziki tesirlere munasibetini qranulometrik ve aqreqat terkibi strukturu hecm kutlesi mesameliyi hava su istilik elektrik radioaktivlik ve s mueyyen eden xasselerdir Torpagin qranulometrik terkibi Azerbaycan Respublikasi torpaqlarinda cox genis diapazonda qumdan agir gilli terkibe kimi deyisir Torpagin qranulometrik terkibinde bitkicilikde ve ekincilikde cox boyuk elmi tecrubi ehemiyyete malikdir 2 Torpaq muxtelifliyi RedakteTerkibindeki maddelerin miqdarina emelegelme seraitine gore torpaq muxtelif tiplere ayrilir Torpaq emele getiren amiller her hansi birinin deyismesi ile torpagin xususiyyetleri de deyisir Odur ki muxtelif erazilerin torpaqlari da bir birinden ferqlenir Toprpaqlar tebii zonalar ve relyefin hundurluk ferqine gore muxtelif cur yayilmisdir Her bir tebii zonanin ozunemexsus tebieti oldugundan onlarin xususi torpaq ortukleri de olur Torpaqlar yer kuresinde asagidaki qanunuygunluqla yayilmisdir Ekvatorial meselerde ve musson meselerinde qirmizi sari ferralit lat ferrium demir ve laterit lat kerpic torpaqlar genis yayilmisdir Gunboyu yagan yagislar torpagi yuyub maqmatik ana qayani uze cixarir Terkibinde alimininum ve demir birlesmeleri cox olan ana qaya torpaga qirmizi rengi verir Qirmizi torpaqlar buna gore de demirle zengin olur Qarisiq meselrde cimli podzol torpaqlar genis yayilib Savannalarda qirmizi qonur torpaqlar yayilib Col zonasinda en munbit qara torpaqlar genis yayilib Bu torpagin bele munbit olmasinin esas sebebi terkibinde humusun cox olmasidir Bele ki birillik ot bitkileri biten collerde bitkiler tezlikle curuyub torpaga qarisir Ve bu da torpaga qara rengi verir Quru coller nisbeten quru col ve ya mese collerde sabalidi torpaqlar yayilib Sehra ve yarimsehralar bele zonalarda canlilar ve rutubet az oldugundan torpaqda humus miqdari cox azdir Bele torpaqlar munbit deyil Codyarpaqli mese zonasinda Araliq denizi tipli qehveyi torpaqlar Enliyarpaqli meselerde ise torpaq qehveyi ve ya qonurdur Iyneyarpaqli tayqa meselerinde munbit olmayan podzol kulecalan torpaqlar yayilib Tundra ve mese tundrada qleyli torpaqlar yayilib Havanin yuksek rutubetli olmasi torpaqda nemi artirir Torpaq gillesir ve sixligi artir Bele torpaqlar yapisqan olur ve munbit deyil Daglarda qutb sehralarinda torpaq olmur Burada bezen nazik tebeqe seklinde torpaqlar da yaranir ki bu torpaqlar da ibtidai torpaqlar adlanir Torpaqemelegelme RedakteTorpaqemelegelmede canli orqanizmlerin ilk novbede yasil bitkilerin ve mikroorqanizmlerin xususi rolu var Onlarin fealiyyetinin tesiri altinda dag suxurlarinin torpaga cevrilmesi ve munbitliyinin formalasmasi ile bagli ehemiyyetli prosesler o cumleden bitki qidasinin esasini teskil eden kuli elementlerin ve azot birlesmelerinin konsentrasiyasi uzvi maddelerin sintezi ve parcalanmasi bitkilerin ve mikroorqanizmlerin heyat fealiyyetinin mehsullari ile dag suxurlarinin mineral birlesmelerinin qarsiliqli tesiri ve s bas verir 3 Torpaqemelegelmenin bioloji mahiyyetinin derk edilmesinde V R Vilyams ve V I Vernadskinin xususi xidmetleri olmusdur Iqlim seraitinin bitki ortuyunun dag suxurlarinin ve relyefin muxtelifliyi ve ayri ayri erazilerin yasindaki ferqler torpaqlarin tebietde muxtelifliyini sertlendirir Onlarin yayilmasinin cografi qanunauygunluqlari torpaqemelegetiren amillerin ahengi ile mueyyen olunur Yer kuresi ve onun ayri ayri materikleri ucun bu qanunauygunluqlar iqlim ve bitki ortuyunun zonal deyisikliyi ile elaqedardir Bu cehet torpaqlarin ufuqi ve saquli zonalliq qanununa uygun inkisafinda ozunu gosterir Kicik erazilerin torpaq ortuyunun xususiyyetleri ilk novbede relyefin ana suxurun terkib ve xasselerinin torpagin iqlimine bitki ve torpaqemelegelmeye tesiri ile baglidir Ozunun xususi keyfiyyeti sayesinde torpaq uzvi alemin heyatinda muhum rol oynayir Landsaftin hem mehsulu ve hem de elementi xususi tebiet cismi olmaqla o yer kuresi tebietinin inkisafinda ehemiyyetli muhit kimi cixis edir Atmosfer biosfer hidrosfer ve litosfer ile fasilesiz madde ve enerji mubadilesi halinda olan torpaq ortuyu butun bu sferalar arasinda Yerde tesekkul tapmis ve ozunun coxcesidli formalarinda heyatin inkisaf ve movcudlugu ucun zeruri olan muvazinetin saxlanmasinda evezsiz sert kimi cixis edir Munbitlik xassesine malik olmaqla torpaq kend teserrufatinda esas istehsal vasitesi kimi cixis edir Torpaqdan istehsal vasitesi kimi istifade etmekle insan torpaqlarin xasselerine rejimlerine ve munbitliyine hemcinin torpaqemelegelmeni mueyyen eden tebii amillere bilavasite tesir etmekle torpaqemelegelmeni ehemiyyetli derecede deyisir meselerin salinmasi ve qirilmasi kend teserrufati bitkilerinin becerilmesi tebii bitkiliyin gorkemini qurutma ve suvarma ise erazinin nemlik rejimini deyisir ve s Torpagin becerilmesi gubrelerin tetbiqi ve kimyevi meliorasiya tedbirleri ehengleme gipsleme ve s de torpaqlara az tesir gostermir Netice etibarile torpaq tekce insan emeyinin tetbiq predmeti deyil eyni zamanda bu emeyin mehsuludur Belelikle torpaqsunasliq torpagi xususi tebiet cismi kimi istehsal vasitesi kimi insan emeyinin tetbiq ve akkumulyasiya edildiyi predmet kimi hemcinin mueyyen derecede bu emeyin mehsulu kimi oyrenir Torpaq suyu RedakteTorpaq coxfazali ve polidispers sistem kimi suyu udma ve ozunde saxlama qabliyyetine malikdir Torpagin terkibinde hemise mueyyen miqdarda su olur Su torpaga atmosfer yagintilari qrunt suyu suvarma ve su buxarinin kondensasiyasi vasitesile daxil olur Demye ekinciliyinde esas su menbeyi atmosfer yagintilaridir Torpaqda bas veren bioloji kimyevi ve fiziki kimyevi proseslerin intensivliyi torpaq daxilinde maddelerin hereketi torpagin su hava qida ve istilik rejimleri onun fiziki mexaniki xasseleri yeni torpaq munbitliyinin vacib gostericileri torpaqdaki suyun miqdarindan asilidir Belelikle torpaq suyu bitkinin inkisafina bilavasite ve dolayisi ile tesir gosterir Torpaqda kifayet qeder su olanda bitki normal inkisaf edir Suyun hem qitligi hem de izafi coxlugu bitkinin mehsuldarligini asagi salir Bu halda kend teserrufati bitkilerinin mehsuldarliginin yukseldilmesine yonelmis muxtelif aqronomik tedbirler gubreleme ehenglesdirme ve s semeresiz olur Bitkilerin su teminati tekce torpaga daxil olan suyun miqdarindan deyil torpagin su xasselerinden torpagin suyu udma suzme ozunde saxlamaq ve bitkinin telebine uygun olaraq ona catdirmaq qabiliyyetinden de asilidir Ona gore de eyni iqlim seraitinde eyni qayda ile becerilen ve hamar sethe malik sahelerde suyun torpaqdaki miqdari muxtelif ola biler Torpagin su xasseleri ve su rejimi Redakte Su torpaqda uc formada olur berk buz maye buxarsekilli Berk su buz maye ve buxarsekilli suyun potensial menbeyidir O menimsenilen suyun ehtiyat menbeyi olsa da bitkiler terefinden bilavasite istifade olunmur Buz 0 C den yuxari temperaturda maye ve buxarsekilli sekile kecir Buxarsekilli su torpaq havasinin terkibinde terkibinde su olmayan mesamelerin daxilinde olur Torpaga su buxari atmosferden daxil olur ve torpaqda maye suyun buxarlanmasi neticesinde yaranir O torpaq profilinde havanin hereket cereyanina qosularaq ve ya buxarin tezyiq qradiyentine uygun olaraq diffuzion sekilde hereket edir 4 Kend teserrufatinda RedakteKend teserrufatinda esas istehsal vasitesi kimi torpaq asagidaki muhum xususiyyetleri ile seciyyelenir torpaq evezedilmezdir torpaq mehduddur yeni onu boyutmek coxaltmaq artirmaq olmaz torpagin yerini deyismek olmaz torpaga mexsus xususiyyet yalniz onun munbitliyidir Bu xususiyyetler torpaq resurslarina son derece diqqetli yanasmagi ve daim torpaqlarin munbitliyinin artirilmasi qaygisina qalmagi teleb edir Bedlend ing pis torpaqlar sehra ve yarimsehra zonalarda gilli torpaqlarin kulek ve sular terefinden eroziyasi neticesinde yaranan ekineyararsiz erazilerdir Torpaqdan istifade RedakteQisa tarixi melumat Redakte Sirvan ve Mugan collerinin torpaqlarini kecmisde yerli ehali enenevi olaraq koceri heyvandarliq ucun istifade edirdiler Bu yerlerde qis otlaqlari movcuddur yayda ise suru yuxari Dagliq Sirvanin erazisine qalxirdi Sovet hakimiyyeti geldikden sonra kecen esrin 30 cu illerinde koceri heyat terzi legv olundu bu yerlerde kolxozlar yarandi Mes 1930 cu illerde Sirvan Milli Parkinin indiki erazisinde Besirrabad kolxozunun pambiq tarlalari idi Erazi irriqasiya kanallari vasitesi ile suvarilirdi onlarin izleri park erazisinde indi de qalir Ancaq intensiv suvarma neticesinde torpagin soranlasmasi bas verdi 60 ci illerde torpaq oz mehsuldarligini itirdi ve bu yerlerde pambiq ve terevez bitkileri ekmekden imtina olundu Ekilen yerler ancaq Yenikend kendinin etrafinda qaldi Salyan rayonunun 16 000 ha erazisini kolxozlar otlaq kimi istifade edirdiler 1969 cu ilde bu otlaqlar Sirvan Qorugu kimi qeyd alindi 5 Kend teserrufatinin inkisafi Redakte Tarixi olaraq Sirvan Milli Parki regionu kend teserrufati regionudur Salyan Ve Neftcala rayonlarinda kend teserrufatinda ustunluk taxilciliga ve terevezciliye verilir bezi yerlerde meyvecilik ve heyvandarliq inkisaf edir Kicik kend teserrufati muessiseleri vardir Qeyd alinmis fermer teserrufatlarinin sayinin az olmasina baxmayaraq insanlar kend teserrufati vasitesi ile yasayirlar Xezer denizinin seviyyesi qalxdiqdan sonra Neftcala rayonunun sahil zonasi erazilerinin xeyli hissesi su altinda qaldi boyuk eraziler kend teserrufati dovriyyesinden cixdi Qeyd etmek lazimdir ki torpaq reformasiyasindan 1996 il sonra ekin yerlerinin sahesi Azerbaycanda ve o cumleden Salyan ve Neftcala rayonlarinda 1999 i ile qeder azaldi Hazirda ekilen yerlerin sahesi suretle coxalir ve sovet dovrundekine yaxinlasir Demokrafik serait Redakte Sirvan Milli Parki esasen Salyan ve Neftcala inzibati rayonlarinin torpaqlari ile ehate olunmusdur Bu rayonlarda muvafiq olaraq 116000 ve 74000 ehali yasayir Muvafiq olaraq rayonlarin ehalisinin sixligi 64 ve 51 nefer km teskil edir Hazirda Salyan rayonu ehalisinin 34 i Neftcala rayonu ehalisinin ise 44 i seherlerde yasayir 6 Neft senayesi Redakte Sirvan Milli Parkinin erazisinde Sirvan Qorugunda ve parkin etraflarinda Babezen ve Cenubi Kursengide neft istehsal olunur 7 Kommunikasiyalar Redakte Sirvan Milli Parkinin qerb terefinden Baki Astara avtomobil yolu kecir hazirda onun genislendirilmesi gedir ve bu beynelxalq ehemiyyetli Baki Tehran yoluna cevrilecekdir SMP nin erazisinden arzu olunmayan yuksek gerginlik elektrik xetleri kecir Burada evvelceden cekilmis kanallar ve kollektor movcuddur Sirvan Milli Parkinin bizim serti olaraq qebul etdiyimiz etrafi ile birlikde 764000 ha teskil edir Bu erazide 20 yasayis menteqesi kend qesebe ve s yerlesib ve 30000 yaxin ehal yasayir ve bu da Salyan ve Neftcala rayonlarinin cemi ehalisinin 16 dir Kimyevi terkibi Redakte Mikroskop altinda torpagin gorunusu Seraitden asili olaraq mehlulun daxilinde birlesmeler dissosiasiya olunursa bu halda ayri ayri ionlar torpaq terefinden udula biler Eger torpaq terefinden kimyevi reaksiya neticesinde ancaq kationlar udulmus olursa ve bu reaksiya mueyyen fiziki quvve altinda kecirse bele udulmaya torpagin fiziki kimyevi udma qabiliyyeti deyilir Asagida yazdigimiz reaksiya bunu aydinlasdira biler torpaq Ca 2Na Cl torpaq Na Ca Cl2 Fiziki kimyevi udma qabiliyyetinin bir xususiyyeti var deyisme reaksiyasi neticesinde torpaq ile mehlulun kationlari bir birini evez edir Bu reaksiya ile udulan kationlara deyisme kationlari ve yaxud udulmus kationlar deyilir Xususen qeyd etmek lazimdir ki udma prosesinde torpagin butun kutlesi istirak etmir Udma prosesini yaradan torpaqda olan en narin kolloid zerrecikleridir Bu kimi kolloid zerreciklere torpagin udma qabiliyyeti deyilir Bu kompleksin en seciyyevi elameti ozunde olan kationu mehlulun kationu ile evez etme qabiliyyetidir Terkibce udma kompleksi cox muxtelif kimyevi birlesmelerden ibaretdir Buraya ister mineral ve isterse uzvi kalloidler daxil edilir Bu sebebeden de buna kompleks adi verilmisdir Muxtelif torpaq tiplerinde udma kompleksinin miqdari cox muxtelif olur Bele ki bezi torpaqlarda udma kompleksi cox yuksek bezilerinde ise cox az olur Narin zerreli gilli gillice ve uzvu maddelerle zengin torpaqlarda udma kompleksinin miqdari yuksek qumsal humus maddesi az olan torpaqlarda ise udma kompleksinin miqdari az olur 8 Torpaq ortuyunun deyisilmesi ve onun sehralasmaya tesiri RedakteArid ve semiarid landsaftlarda sehralasma prosesinin inkisafi bilavasite torpaq ortuyunun intensiv menimsenilmesi deqradasiyasi mehsuldarliginin asagi dusmesi ile baglidir Kicik Qafqazin simal serq yamacinda torpaq ortuyunun formalasmasi ve inkisafi landsaftin diger komponentleri kimi saquli qursaqliga tabedir Dageteyi zonadan yuksek dag zirvelerine dogru alluvial cemen boz qonur sabalidi ve onlarin muxtelif soraketli soran dag qara torpaqlari dag qehveyi mese dag qonur mese dag cemen torpaqlari bir birini evez edir Subalp ve alp cemenleri ucun dag cemen torpaqlarinin muxtelif variantlari seciyyevidir Kicik Qafqazin 2500 3000 m mutleq yuksekliklerinde ve bezen daha yuksek sahelerinde humusla yuksek derecede temin olunmus 10 den cox torflu dag cemen torpaqlari yayilmisdir Sehralasma prosesi arid ve semiarid iqlim seraitinde inkisaf eden boz qonur boz boz cemen aciq sabalidi ve sabalidi torpaqlarda daha intensiv bas verir Boz qonur ve boz torpaqlarda humusun miqdari 1 8 3 0 olub intensiv sorlasmaya meruz qalmisdir Xususile Kurboyu maili duzenliklerde dageteyi massivlerde Ceyrancol alcaq dagligmda arid iqlim seraitinde sor suxurlar uzerinde inkisaf eden torpaqlarda zeif mehsuldarliga malik kolluqlar yovsanli efemerli dasdayanli yarimsehralar formalasmisdir Bu erazilerde sorlasmis qrunt sularinin sethe yaxin yerlesmesi de sehralasmani intensivlesdiren muhum amillerden biridir Cokek erazilerde sor qrunt sularinin sethe cixmasi kicik arealli soranliqlar yaradir Sor suxurlar kulek vasitesile hemin sahelerden etraf erazilere yayilaraq sehralasma areallarini genislendirir Eroziyaya ugramis arid dag yamaclarindaki torpaqlarda sehralasma prosesi daha intensiv bas verir ve cox vaxt cilpaqlasmis eraziler sehralasma ocaqlarina cevrilir ve bele sahelerin areallari ilbeil genislenir 9 Torpaq eroziyasinin sebebleri RedakteMeiset tullantilari Boyuk seherler boyuk problemler demekdir Dunya ehalisi getdikce artir Ehali artdikca telebat artir Lakin her bir memulat vaxt getdikce istismara ugrayir Yaranan meiset tullantilari bezen emal edilmeden birbasa tebiete atilir ve ya mehv edilmek yerine basdirilir Lakin bu meiset tullantilarini cox vaxt kimyevi usullarla hazirlanmis senaye mehsullari teskil edir ki bu tullantilar torpaqda bezen minilllerle bele hell olmur Meiset tullantilari torpaq emele gelmesinin qarsisini alir ve onlari cirklendirir Kend teseruffatinda istifade olunan gubreler Kend teserrufatinda gubrelerden tez tez istifade olunur Bu hem mehsulun miqdarini hem de keyfiyyetinin artirir Lakin bezen ifrat derecede gubrelenme torpaqlari yararsiz hala salir ve torpaq soranlasir Bu bezen sehralasmaya bele getirir Edebiyyat RedakteAzerbaycan dilinde Redakte 1 Azerbaycan Respublikasinin torpaq kodeksi 1999 2 Azerbaycan torpaqlarinin ekoloji qiymetlendirilmesi 2002 3 Bendovan tebii yasaqliginin torpaqlarinin bonitet kartoqrami 2002 4 Salyan ve Neftcala rayonlarinin torpaq qurulusu plani ve torpaq xeritesi 2004 Xarici dillerde Redakte 1 Bruns D 2003 Was kann Landschaftsplanung liesten Alte und neue Funktionen der Lanschaftsplanung Naturchutz und Landschaftsplanung 35 4 114 118 2 Fisahn A 2004 Effektive Beteiligung solange noch alle Optionen offen sind Offentlinchkeitsbeteiligunug nach der Aarhus Konvention ZUR 3 2004 S 136 140 3 Friese K I Hachman R amp Wolter F E 2003 Content Management Systeme in der Landschaftsplanung Corp 2003 S 419 426 Xarici kecidler RedakteTorpaq ortuyuAZERBAYCAN TORPAQLARIIstinadlar Redakte Qerib Memmedov Torpaqsunasliq ve torpaq cografiyasinin esaslari Baki Elm 2007 660 s Torpaqlarin ve torpaqemelegetiren suxurlarin qranulometrik terkibi Qranulometrik elementler onlarin tesnifati ve xasseleri Qerib Memmedov Torpaqsunasliq ve torpaq cografiyasinin esaslari Baki Elm 2007 660 s Qerib Memmedov Torpaqsunasliq ve torpaq cografiyasinin esaslari Baki Elm 2007 R M Memmedov Landsaft planlasdirilmasi mahiyyeti ve tetbiqi Elm ve Bilik 2016 Baki seh 188 R Memmedov Landsaft planlasdirilmasi mahiyyeti ve tetbiqi Elm ve bilik 2016 Baki seh 191 R Memmedov Landsaftsunasliq planlasdirmasi mahiyyeti ve tetbiqi Elm ve bilik 2016 Baki seh 193 http abduyev com index php mod article father amp lang az amp cat 55 amp act view amp id 38 Hafize Eskerova Landsaftlarin sehralasmasinin fitocografi xususiyyetlerinin tedqiqi Elm ve tehsil Baki 2012Hemcinin bax RedakteTorpaqsunasliq Kusk KastMenbe https az wikipedia org w index php title Torpaq amp oldid 5897118, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.