NiNa.Az
. Iran Qerbi Asiyada dovlet Basqa dillerde oxuyun Izle Redakte Bu meqaleni vikilesdirmek lazimdir Lutfen meqaleni umumvikipediya ve redakte qaydalarina uygun sekilde tertib edin Bu meqalenin bezi melumatlarinin menbesi gosterilmemisdir Daha etrafli melumat ucun meqalenin muzakire sehifesine baxa ve meqaleye uygun formada menbeler elave edib Vikipediyani zenginlesdire bilersiniz fevral 2021 Iran fars ایران ve ya resmi adi ile Iran Islam Respublikasi fars جمهوری اسلامی ایران Qerbi Asiyada dovlet Iran simal qerbden Azerbaycan ve Ermenistan simaldan Xezer denizi simal serqden Turkmenistan serqden Efqanistan ve Pakistan cenubdan Fars korfezi ve Oman korfezi qerbden Turkiye ve Iraqla ehate olunmusdur Paytaxti ve en boyuk seheri Tehran umumi sahesi 1 648 195 kvadrat kilometr ehalisinin sayi 83 milyon neferden coxdur Iran erazi boyukluyune gore Yaxin Serq regionunda ikinci dunya olkeleri arasinda on yeddinci ehalisinin sayi gore ise dunyanin on sekkizinci olkesidir 8 Olkenin Avrasiyanin merkezinde ve Qerbi Asiyada yerlesmesi hemcinin Hormuz bogazina yaxinligi ona geostrateji ehemiyyet qazandirmisdir 9 Tehran olkenin paytaxti olmaqla yanasi hemcinin Iranin aparici iqtisadi ve medeni merkezi hesab olunur Iran Konstitusiyasinin XII maddesine esasen resmi dini Islam dinidir Iran Islam Respublikasi جمهوری اسلامي ایران Comhuri ye Islami ye Iran IranBayragi GerbiSuari Azadliq Musteqillik Islam RespublikasiHimni Iran Milli Himni source source track track track track Paytaxti ve en boyuk seheriTehranResmi dilleriFars diliEtnik qruplariFarslar 56 Azerbaycanlilar 16 Kurdler 6 Gilekler ve Mazandaranlilar 7 Lurlar 12 Beluclar 2 Erebler 1 Turkmenler ve diger turk tayfalari 2 Digerleri 1 1 2 3 4 DiniIslamDemonim ler iIranliRehberlik RehberEli Xamenei PrezidentHesen RuhaniQurulmasiTarixi Midiya DovletiE e 678 EhemenilerE e 550 EskanilerE e 247 Sasaniler224 Iran Islam Inqilabi11 fevral 1979 Yaranmasi1 aprel 1979Erazisi Umumi1 648 195 17 ci Su 7 07Ehalisi 2020 texmini84 018 940 5 17 ci 2016 siyahiya alma79 926 270 6 Sixliq48 km2 124 3 kv mil III 2018 0 797 7 yuksek 65ValyutasiIran riali IRR Saat qursagi 3 30Tarix formatiHicri semsi teqvimiYolun hereket istiqametisagTelefon kodu98ISO 3166 koduIRInternet domeni ir Iran dunyanin en qedim sivilizasiyalarindan birine ev sahibliyi edir 10 11 Hele eramizdan evvel dorduncu minillikde bu erazide Elam kralligi movcud olmusdur Bu dovlet eramizdan evvel 7 ci esrde Madaylar terefinden isgal olunmusdur 12 Eramizdan evvel 6 ci esrde ise Ehemeniler Imperiyasinin banisi olan II Kirin hakimiyyeti illerinde bu imperiyanin erazisi Serqi Avropadan yeni indiki Turkiye erazileri daxil olmaqla Bolqaristan Albaniya Ukrayna Krim simali ve cenubi Qafqazdan Hind cayina qeder uzanirdi ki bu da hemin imperiyani tarixin en boyuk dovletlerinden birine cevirmisdi 13 Eramizdan evvel dorduncu esrde Iran erazisinin Makedoniyali Isgender terefinden isgal olunmasi neticesinde burada Ellinizm medeniyyeti kok saldi Parfiya dovletinin yaranmasi ile Iran usyani ozunun kulminasiya noqtesine catdi Hemin dovletin ardicili hesab olunan Sasaniler Imperiyasi ise eramizin ucuncu esrinden etibaren dord esr boyunca dunyanin aparici gucu hesab edilirdi 14 15 Yeddinci esrde imperiya erazisinin erebler terefinden isgal olunmasindan sonra Iranda movcud olan yerli Zerdustilik ve Manixeizm dinleri Islam dini ile evezlendi Iran Islamin qizil cagina muhum tohfeler vermisdir Bu tohfeler xususile incesenet ve elm sahelerinde ozunu buruze verdi Iki esrden sonra Iranin muxtelif muselman xanedanliqlarina bolunmesinin ardinca erazi turkler ve monqollar terefinden isgala meruz qaldi 15 ci esrde Sefeviler dovletinin yukselise kecmesi ile vahid dovletin yaradilmasi prosesi yeniden basladi Sefevilerin sielik teriqetini esas goturmesi ile Iran ve Islam tarixinde donus noqtesi qeyde alindi 16 17 Nadir Sahin hakimiyyeti illerinde Iran dovrun en guclu dovletlerinden biri hesab olunsa da 18 19 cu esrden etibaren Qacarilerin Rusiya Imperiyasi ile aralarinda bas veren ardicil munaqiseler ciddi erazi itkileri ile neticelendi Iran Qafqazi ve Igdir Qars ve s erazileri Gulustan ve daha sonra Turkmencay muqavilelerinde Rusiyaya vermeli oldu 19 1905 1911 ci illeri ehate eden Mesrute inqilabi olkenin konstitusiyali monarxiyaya cevrilmesi ile neticelendi 1953 cu ilde Boyuk Britaniya ve ABS in tehriki ile bas tutmus Iran cevrilisi olkede Qerb eleyhine naraziligin artmasi ile neticelendi 20 Xarici tesir ve siyasi repressiya eleyhine naraziliqlar 1979 cu ilde Iran Islam Inqilabinin baslanmasina sebeb oldu ve neticede olke Islam respublikasina cevrildi 21 Belelikle Ali lider terefinden rehberlik olunan teokratik hokumetin esasi qoyuldu 22 1980 ci iller erzinde teqriben 8 il muddetine davam etmis Iraq Iran muharibesi her iki teref ucun ciddi itkilerin bas vermesi ile 2000 ci illerden beri Iranin mubahiseli nuve proqrami narahatliqlarin artmasina sebeb olmus ve olke eleyhine beynelxalq sanksiyalarin tetbiq olunmasi ile neticelenmisdir 14 iyul 2015 ci ilde Altiliq olkeleri ile Iran arasinda herterefli fealiyyet proqrami esasinda razilasma elde olunmusdur Bu razilasmaya esasen Irana qarsi tetbiq olunan sanksiyalarin yumsaldilmasi qarsiliginda Iran hokumeti zenginlesdirilmis uran istehsalini azaltmali idi Suveren dovlet olan Iran BMT Iqtisadi Emekdasliq Teskilati Qosulmama Herekati Islam Emekdasliq Teskilati ve OPEK kimi qurumlarin uzvudur 23 24 Esas regional guclerden biri hesab olunan Iran dunyanin en boyuk tebii qaz ehtiyatlarina ve tesdiqlenmis dorduncu en boyuk neft ehtiyatlarina sahib olkedir 25 26 Bu sebeblerden de Iran hal hazirda beynelxalq enerji tehlukesizliyi ve dunya iqtisadiyyatina nezere carpacaq tesir gosterir Zengin medeni irse sahib olan Iran UNESCO nun Umumdunya irsi siyahisinda 22 medeni mirasa sahibdir Bu Asiyada ucuncu dunya uzre ise sekkizinci en yaxsi gostericidir 27 Iran muxtelif etnik ve linqvistik qruplarin yasadigi olkedir Olke erazisinde yasayan en boyuk etnik qruplar farslar azerbaycanlilar kurdler talislar gilekler mazaniler ve lurlardir Mundericat 1 Tarixi 1 1 Islamdan onceki dovr 1 2 Islamdan sonraki dovr 1 3 Islam inqilabi 1 4 Muasir Iran 2 Ehali 2 1 Milli terkib 3 Dini mensubiyyet dil 4 Inzibati erazi bolgusu 5 Iranin en boyuk seherleri 6 Iqtisadiyyati 6 1 Kend teserrufati 6 2 Tebii qaz 6 3 Neft 7 Cografiyasi 8 Menbe 9 Istinadlar 10 Xarici kecidler 11 Hemcinin baxTarixi Redakte Esas meqale Iran tarixiIslamdan onceki dovr Redakte Iran erazisinin meskunlasmasi Alt paleolit dovrune aid edilir E e III minilliyin evvellerinde Iranin cenubi qerbinde ilk sinifli cemiyyetler meydana gelmis evelce ayr ayri seher dovletleri yaranmis sonralar Elam ve e e III minilliyin II yarisinda Lullubilerin erken quldarliq dovletleri movcud olmusdur E e teqriben 2200 cu ilde Kutiler Sumer ve Akkadi muveqqeti zebt etmis Kassiler ise XVIII XVI esrlerde Babilistani ele kecirerek e e XIII esrin sonuna kimi burada hokmranliq etmisler E e II minilliyin sonudan Iran erazisine hind iran dillerinde danisan Hind Avropa tayfalarinin Iran qrupundan olan ari muasir Iranin adi buradandir qedim Iran dilinde Arianam ariler olkesi ve ya padsahligi demekdir tayfalari gelerek qerbi ve merkezi rayonlarda meskunlasdilar Indiki Iranin Xuzistan ve Luristan erazisini ehate eden vilayetlerle yanasi e e VII esre qeder Iranin esas ekincilik rayonlarinda sinifli cemiyyetler meydana gelmisdir E e teqriben 673 672 ci illde Assuriya Assur eleyhine baglanmis usyan neticesinde Iran yaylasinin simal qerbinde Midiya dovleti yarandi E e 616 605 ci illerde Midiya Babilistanla ittifaqda Assuriya Manna Urartunu ve Iran yaylasinin cox hissesini isgal etmisdir Midiyanin tabeliyinde olan pars parsa pars muasir fars sozu buradandir padsahligi ile muharibe e e 553 550 neticesinde hakimiyyet Ehemeniler Haxamanisler sulalesinin eline kecdi VI esrin sonunda II Kir Kus ve onun varislerinin isgallari neticesinde Ehemeniler dovletinin serhedi Hind cayindan Egey denizine ve Qafqaz daglarindan Nil cayina qeder genislendi Ehemeniler dovleti I Daranin hakimiyyeti dovrunde e e 521 485 daha da quvvetlendi Ticaret yollari uzerinde hokmranliq qerb ile serq arasinda geden mubarize Ehmeniler dovletini Yunanistanla uzun suren muharibelere sovq etmisdir E e 330 cu ilde Makedoniyali Isgender Irani isgal etdi Sapur Sasani E e 312 ci ilde Iran Selevkiler dovletinin terkibine qatildi Isgenderin olumunden sonra musteqillik qazanan Atropatena dovleti yalniz e e III 20 ci illerinin sonlarinda Selevki hokmdari III Antioxun hakimiyyetini tanimisdir E e III esrin ortalarinda indiki Iran ve Turkmenistan serheddinde yaranmis Eskaniler padsahligi e e II esrin ortalarinda butun Irani hakimiyyet altina almisdir Eskanilerden asili olan fars hokmdari I Erdesir 224 cu ilde Parfiyanin axirinci padsahi II Artabani meglub ederek Sasaniler dovletinin esasini qoymusdur Sasaniler dovrunde III VII esrler Iranda feodal munasibetler yaranmaga basladi Sasaniler Iranda mohkemlendikden sonra Cenubi Erebistan Suriya Felestin Misir Atropatena Albaniya Qafqaz Ermenistan ve Iberiyani ele kecirdi Sasani hokmdarlari hele Ehemeniler dovrunde yeridilen xetti dovlet aparatinda ve orduda farslara ustunluk verilmesi onlarin vergilerden azad edilmesi siyasetini daha da guclendirmis Zerdustluyu dovlet dini elan etmisler Cenubi Qafqaz Zaqafqaziya xalqlarinin Sasani esaretine qarsi 450 451 457 481 484 illerde qudretli usyanlari bas verdi Sasaniler dovletinde sinifi ziddiyyetlerin keskinlesmesi ve feodal separatizminin guclenmesi hemcinin Bizansla aparilmis uzun suren muharibeler VII esrde Ereblerin Irani isgal etmesini asanlasdirdi Islam dini ve Ereb dili yayilmaga basladi Islamdan sonraki dovr Redakte Iranda ereb hokmranligi VII esrin 80 ci illerine kendli usyanlarina sebeb oldu 747 ci ilde Mervde ebu Muslimin basciligi ile Emeviler Xilafetine qarsi xalq herekati butun Irani burudu Abbasiler hokmranligi dovrunde Mak Sumbatin 755 Ustad Sisin 767 ve Azerbaycanda Babekin basciligi ile xalq usyanlari bas verdi Suubiyye herekati genis vuset alirdi Butun bunlar xilafetin suqutunu suretlendirirdi IX X esrlerde Iranda yalniz formal suretde xilafetden asili olan emirlikler var idi 900 cu ilde Xorasan ve Iranin serq hissesi Samaniler dovletini terkibine daxil oldu 999 a qeder Iranin qerbinde ve Iraqda Buveyhiler dovleti 935 1055 Azerbaycan erazisinde ise IX esrin sonu XI esrde Saciler Selariler Revvadiler Seddadiler ve Sirvansahlar dovletleri yarandi 28 X esrde seherlerin ve tranzit ticaretinin inkisafi Ereb hokmranligina son qoyulmasi XI esrde Iranda iqtisadi ve menevi yukselise serait yaratdi Samaniler dovletinin suqutundan sonra Iranin serqi Orta Asiyanin bir hissesi ve indiki Efqanistan erazisi Qezneviler dovletinin terkibine daxil oldu 1040 ci ilde selcuq oguz turkleri Irani ve onunla hemserhed olkeleri isgal ederek Selcuqiler dovletinin yaratdilar XII esrin evvellerinde Selcuqiler dovleti ayr ayri sultanliqlara parcalandi Sultanliqlar icerisinde Atabeylerin hakimiyyeti yarandi Merkezi Elamut qalasi olan Ismaililer dovleti 1090 1256 habele Eldegizler dovleti 1136 1225 Iranin xeyli hissesini ele kecirmisdir 1220 56 ci illerde Irani Monqollar isgal etdi XIII esrin ortalari XIV esrlerde Iran monqol Elxaniler dovletinin terkibine daxil idi Qazan xanin 1295 1304 kecirdiyi islahatlar Iranin iqtisadi inkisafina serait yaratdi Elxaniler dovletinin suqutundan sonra Iran erazisi Celairiler Muzefferiler XIV esrin 40 50 ci illerinde ve s feodal dovletlerinin terkibini daxil oldu Feodal zulmu ve monqol hokmranligi Xorasanda Serbedarlar usyanina XIV esrin 30 80 ci illerinde Mazandaran ve Gilanda seyidler herekatina 1350 sebeb olmusdur Sah Ismayil Sefevi Xetai Aga Mehemmed Sah Qacar 1380 1393 cu illerde Teymur Irani isgal etdi Onun olumunden sonra Iran Teymuriler ve Qaraqoyunlu dovleti arasinda bolusduruldu 1468 ci ilde Mus doyusu Qaraqoyunlu dovletini Agqoyunlu evez etdi Qizilbaslara arxalanan Ismayil Sefevi xalq kutlelerinin umumi naraziligindan ve daxili cekismelerinden istifade ederek Azerbaycanda hakimiyyetini mohkemlendirdi ve Agqoyunlu dovletine son qoyuldu 1501 de o Tebrize daxil olaraq ozunu Sah I Ismayil elan etdi 1502 de ise sieliyi dovlet dini elan etdi 1510 a qeder Iran sefevilerin hakimiyyetine kecdi 1514 cu ilde Sefeviler Iraq Kurdustan ve Cenubi Qafqaz ugrunda Osmanli Imperiyasi ile uzun suren muharibeler aparmislar XVI esrin axirlairna qeder Sefeviler dovleti xarakter etibarile Azerbaycan dovleti idi Lakin sonralar dovletin idaresinde ustunluk farslara kecdi Qizilbaslarin siyasi movqeyi mehdudlasdirildi Bax Sefeviler Nadir Sah Efsar 1709 1722 ci illerde usyan etmis efqan tayfalari Sefevilerin paytaxti Isfahani ele kecirdiler 1722 Efqan xanliqlarinin qisa muddetli hokmranligi eleyhine xalq herekatlari bas verdi Efqanlar eleyhine mubarizeye ve Osmanli turklerin olkeden qovulmasina basciliq eden Nadir xan Efsar boyuk feodal imperiyasi yaratdi Bax Efsarlar Lakin o olduruldukden sonra 1747 bu dovlet suqut etdi Kerim xan Zendin hakimiyyet dovru 1760 1779 istina olmaqla Iranin XVIII esr tarixi fasilesiz feodal cekismeleri ile xarakterize olunur Zendler ve Qacarlarin uzun suren muharibesi Qacarlar sulalesinin 1796 1925 hakimiyyete gelmesi ile basa catdi 1795 1797 ci illerde Aga Mehemmed Sah Qacarin basciliq etdiyi Iran ordusunun Cenubi Qafqaza o cumleden Qarabaga basqinlari boyuk dagintilara ve qirginlara sebeb oldu XVIII esrin axirlari XIX esrin evvelleri Boyuk Britaniya Rusiya ve Fransanin Irani esaret altina almaq cehdleri olkede kaputilyasiya rejiminin yaradilmasi Iranla bir sira Avropa dovletleri arasinda qeyri beraber muqavileler imzalanmasi ile neticelendi Azerbaycan torpaqlari Rusiya Iran muharibeleri neticesinde iki imperiya arasinda bolundu Gulustan 1813 cu il Turkmencay muqavilesi 1828 ci il Iranin Avropa olkelerinin senaye mallari ucun satis bazarina cevrilmesi sosial ziddiyyetlerin daha da keskinlesdirdi ve anti feodal Babi usyanlarina 1848 1852 sebeb oldu Feodal mulkedar daireleri bohrandan cixis rolunu merkezi hakimiyyeti ve dovletin musteqilliyini mohkemletmekde ve bir sira islahatlar kecirilmesinde gorurduler Mirze Tagi xanin Emir Nizam islahatlari XIX ortalarinda neticesinde iqtisadiyyat ve medeniyyet sahesinde mueyyen irelileyis oldu XIX sonu XX evvellerinde Iran imperialist dovletlerin Boyuk Britaniya Rusiya yarimmustemlekesine cevrilmisdir XIX esrin sonundan milli suur inkisaf edir burja milletcilik ideyalari yayilir Mulkum xan E Talibov Zeynalabdin Maragayi Agaxan Kirmani ve b burjua telebleri ireli suren gizli cemiyyetler yaranirdi Rza Sah Pehlevi XIX esrin sonlarindan Iranda baslayan senayelesme ve 1905 1911 Iran Konstitusiya Inqilabi Qacarlari daha da zeifletdi 1919 cu ilde Boyuk Britaniya Iranda oz protektaratini qurmaga calissada alinmadi neticede 1921 ci ilde elit herbi suvari briqadanin rehberi Rza Xan sonradan Rza Sah Ingiltere ve diger Avropa dovletlerinin desteyi ile Qacarlari devirdi 1925 ci ilde Meclis onu yeni sulale Pehlevilerin ilk hokmdari kimi tanidi Rza sahin dovrunde ifrat Fars milliyetciliyine baxmayaraq genismiqyasli yenilenmeler aparildi senaye inkisafi olu noqteden terpendi yeni demiryollari cekildi milli tehsil sistemi yalniz Fars dilinde tesekkul tapdi Ikinci dunya muharibesi zamani Iran oz neytralligini elan etse de olkede cox guclu fasist kesfiyyati vardi Bunu bilen Sovetler ve Ingiltere oz qosunlarini Iranin erazisine yeritdiler SSRI qosunlari Iran Azerbaycanina girdi SSRI Iranin erazisine girmesini 1922 ci ilde Iran ve SSRI arasinda olan muqavile ile izah etdi hemin muqavileye gore eger bir dovletin tehlukesizliyine qarsi serait yaranarsa diger onun erazisine qosun yeride biler Olkede yaranmis olan veziyyet sahi oz oglu Mehemmed Rza Pehlevinin xeyrine taxtdan el cekdirdi SSRI ve Boyuk Britaniya qosunlari Iran erazisinde 1946 ci ile kimi qaldilar Bu qosunlarin esas meqsedi Fars korfezi ve Xezer denizini birlesdiren neqliyyat yollarini mudafie etmeli idi Muharibe qurtardiqdan sonra Sovet qosunlarinin bir hissesi hemcinin qosunla birge getmis olan azerbaycanlilar Iran Azerbaycaninda meskunlasdilar 1951 ci ilde demokratik milletci Mehemmed Musaddiq Iranda yaranmis olan veziyyete qarsi qalxdi ve Bas nazir secildi Bas nazir kimi o olkenin neft servetlerine nezareti ele kecirmeye ve Anqlo Iran Neft Kampaniyasini indiki BP millilesdirmeye cehdi Qerbi narahat etmeye basladi Mossadiq bununla da Iranin neytralligini qorumaga calisirdi Bunun cavabinda ise Britaniya Irana embarqo qoydu Tezlikle Amerika Birlesmis Statlari nda Britaniyaya qosuldu Neticede olkede cevrilis oldu Nazirler Kabineti qovuldu Mossadiq hebs edildi Sah Amerika Birlesmis Statlari ve Boyuk Britaniyanin desteyi ile olkeye qayitdi Neftden gelen gelirler saha qisa zamnda herbi gucu artirmaga ve coxsayli islahatlar aparmaga serait yaratdi Yeni yollar tikildi limanlarin geislendirildi kendilerin xeyrine islahatlar qadinlara secki huququ verildi ve s irelileyisler bas verdi Sah xarici siyasetde ise qerbyonumlu siyaset aparirdi 1960 ci illerin ortalarindan baslayaraq sahin musteqil siyaset aparmaq isteyi qerbin hec xosuna gelmedi Tezlikle qerbde onun avtoritar idareetmede insan haqlarini pozmaqda ittiham etdiler 1977 ci ilde Amerika Birlesmis Statlari nda hakimiyyete gelmis olan prezident Karter ve onun ehatesi Irana qarsi zidd movqe tutmaga ve Irana zidd quvvelerle yaxinlasmaga basladi Bu muddet erzinde ise Iran daxilinde Ruhullah Musevi Xomeyni artiq oz etrafinda antisah quvveler toplaya bilmisdi Xomeyni dindar sielerin desteyine arxalanirdi Xomeyni sahin daxili ve xarici siyasetini hemcinin aqrar islahatlari qadinlara verilmis secki huququnu tenqid edirdi Bu fealiyyetine gore o 1963 ve 1964 cu illerde hebs edilmis ve olke xaricine cixardilimisdir Sonraki fealiyyetini Iraqda davam etdiren Xomeyni burada da Irandaxili quvvelerle elaqe saxlayirdi 1978 ci ile kimi sah rejimi olkedaxili veziyyeti gizli polisin hesabina qoruyub saxlaya bilirdi Bu vaxta qeder olke erazisini antisah numayisleri burudu Bu aktivlik tekce Xomeyni ve onun terefdarlarindan gelmirdi Iran mucahidleri ve Iran fedaileri teskilatlari da bu isde SSRI Felestin Azadliq Teskilati ve radikal ereb rejimlerinin desteyi ile feal istirak edirdiler Iqtisadiyyat sarsilmisdi Tezlikle numayiskarlara qarsi qoyulmus ordu 1979 cu il fevralin 11 de oz neytralligini elan etdi bununla da Pehlevilerin taleyi hell edildi Islam inqilabi Redakte Esas meqale Iran Islam InqilabiMuasir Iran Redakte Irana qayitmis Xomeyni dini ve siyasi rehber kimi qarsilandi Muveqqeti hokumetin lideri Mehdi Bazarqanin istiraki ile 15 neferden ibaret Islam Inqilabi Surasi yaradildi 1979 cu ilin 1 aprelinde olke Iran Islam Respublikasi daha sonra ise Xomeyni omurluk lider elan edildi 1980 ci ilde Meclise kecirilmis seckiler neticesinde Islam Respublikasi Partiyasi Xomeyni ve onun terefdarlari qalib geldi Tezlikle olke prezidenti Ebulhesen Benisdar ve IRP arasinda aciq mubarize basladi Bendisar ve Iran Mucahidleri teskilati olkenin klerikal din olke siyasetine tesir idare metodunun eksine cixirdilar 1981 ci ilin iyununda mucahidler usyana qalxdi Xomeynin gosterisi ile Meclis olke prezidentine impicmnet elan etdi prezident vezifesinden getdi Yeni prezident kecmis bas nazir Recai oldu Bas nazir postuna Mehemmed Cevar Behonar geldi Ilyarimdan sonra mucahidlerin usyani yatirildi Avqustda Recai ve Behonar bomba partlamasi neticesinde helak oldu Yeni prezident Seyid Eli Xameneyi oldu Bas nazir postuna Mir Huseyn Musavi secildi 1984 cu ilde meclise kecirilen seckilerde IRP yeniden qalib geldi 1985 ci ilde kecirilmis seckilerde Xameneyi yeniden prezident secildi Olkede geden prosesler yuzlerle zadegan ailesini xarice emiqrasiya etmeye mecbur etdi Iranda bas veren sie inqilabinin olke sielerine tesirini azaltmaq hemcinin Fars korfezinde yegane hakim olmaq isteyi Iraqi 1980 ci il Irana qarsi muharibe baslamaga mecbur etdi Her iki terefin zeiflemesinde menafe guden qerb muxtelif vaxtlarda Irani ve Iraqi destekledi Umumi ziyan 300 mlrd dollara catdi Iranin cenubdaki neft infrastrukturuna hedsiz ziyan deydi 1988 ci ilde Iran BMT nin desteyi ile Kuveyt ve Seudiyye Erebistani ile diplomatik elaqelere basladi 8 il davam eden muharibe neticesinde hec bir teref qalib gelmedi 1980 ci illerin sonunda Iranda muhafizekarlar ve islahatcilar arasinda bas veren hakimiyyet daxili qarsidurma IRP nin buraxilmasi ile neticelendi yeni seckilerde islahatcilar qalib geldiler Olkedaxili ve beynelxalq siyasetde radikal dini siyaset mulayimlesdi Xomeyni 1989 cu il iyunun 3 de vefat etdi Konstitusiyaya deyisiklikler edildi omurluk lider Xameneyi secildi Bas nazir postu legv edildi Prezident Meclisin spikeri Eli Ekber Hasemi Refsencani secildi Yeni hokumetin terkibine islahatcilarla yanasi muhafizekarlar da daxil oldular 1990 ci ilde Iraq Kuveyte hucumu ile elaqedar Iranla sulh baglayib diplomatik elaqelere basladi Buna baxmayaraq Iran Kuveyte hucumu pisledi BMT nin sanksiyalarina emel etdi Qerb qosunlarinin Kuveytde olmasini arzulamayan Iran onlarin Fars korfezinden cixarilmasini teleb edirdi 1991 ci ilde Kuveytden Iraq qosunlarinin cixarilmasi ile Iran Iraq munasibetleri yeniden gerginlesdi Bununla yanasi Refsencani Iran neftinin Qerbe eksportunu temin etdi Buna baxmayaraq olkedaxili gerginlik Refsencaniye islahatlar aparmaga hemcinin Amerika Birlesmis Statlari nin siyasetini daha da mulayimlesdirmeye manee oldu Neticede olke iqtisadiyyatinin berpasi ucun lazim olan xarici investisiya Irana gelmedi 1993 cu ilde Refsencani yeniden prezident secilse de bu problemleri hell ede bilmedi Artiq dini dairelerde onun siyasetinin tenqid etmeye basladi Neticede 1997 ci ilde kecirilmis seckilerde Seyid Mehemmed Xatemi qalib geldi Qerble munasibetler yaxsilasdi 1997 1998 ci ilde dunya bazarlarinda neftin qiymetinin asagi dusmesi Iran iqtisadiyyatina menfi tesir gosterdi Xatemi islahatlarin ve qerble yaxinlasmanin terefdari idi Bu da islahatcilar ve muhafizekarlar arasindaki munasibeti keskinlesdirdi Bu munasibet Xameneyi ve Xatemi arasinda ziddiyyete sebeb oldu 1999 cu ilin yayinda telebe numayisleri oldu 2000 ci ilin mayinda Xateminin qardasi M R Xateminin rehberlik etdiyi islahatcilar seckini qazandilar Qerble Iran arasinda istilesme musahide olundu 2001 ci ilde kecirilen seckilerde Xatemi yeniden qalib geldi Amerika Birlesmis Statlarindaki 11 sentyabr hadiseleri nden sonra Iranin nuve texnologiyalarini inkisaf etdirmek niyyeti onu Amerika Birlesmis Statlarinin dusmenleri sirasina aid etdi Amerika Birlesmis Statlarinin nezareti altinda Fridom Hous Freedom House Soros Fondu Soros Foundation ve diger teskilatlar Irandaki seperatci qruplari maliyelesdirir 2003 cu ilde yerli idareetme orqanlarina ve 2004 cu ilin fevral may Meclis seckilerde muhafizekarlar qalib geldiler Iran Iraqdaki antinato quvvelerine destek vermeye basladi Iranda davam eden muhafizekar islahatcilar mubarizesinde kecmis prezident Refsencaninin reytinqi qalxdi Onu sagmerkezci quvveler destekleyirdiler 2005 ci il Meclise kecirilen seckilerde muhafizekarlar ekser yerleri tutdular Iranda kecirilen son 17 iyun 2005 ci il tarixli seckilerin ilkin merhelesinde Refsencani qelebe calsada ikinci turda gozlenilmeden Tehranin kecmis meri qati muhafizekar Mahmud Ehmedinecad 62 sesle qalib geldi 6 avqust 2005 ci ilde inauruqasiya olundu Ehmedinecad Islam inqilabi ideallarini berpa etmeyi hakimiyyeti rusvetxorlardan temizlemeyi olkede islam prinsiplerine uygun sosializm qurmagi soz verib Amerika Birlesmis Statlari ve Israil seckilerin neticelerini tanimadiqlarini beyan etdiler Ehali Redakte Esas meqale Iran ehalisi Iranda etno dini veziyyet 2004 Ehalinin ekser hissesi simali ve qerbi rayonlarda yerlesmisdir 2011 ci ilde aparilmis siyahiya almanin neticelerine esasen ehalinin sayi 75 149 669 neferdir ve ehalinin 71 4 seher ehalisidir 29 En boyuk seher Tehrandir Tehranin ehalisi 1926 2006 ci illerde 210 min neferden 7 1 milyona catmisdir 1960 ci illerin evvellerinden baslayaraq urbanizasiya prosesi daha da suretlenmisdir Ekser ehalinin etnik menseyi yerli midiyalilara ve e e VIII VI esrde Dagliq Tacikistandan ve Efqanistandan Irana miqrasiya etmis ari tayfalarina catir Seyid Ehmed Kesrevi Tebrizi Iqrar Eliyev ve diger alimlerin fikrine esasen Buna baxmayaraq Ereb Xilafetinin bu regionlardan cekilmesinden sonra bu erazilere gelmis turk monqol tayfalari merkezi qerbi ve bir nece simali regionlarda ehalinin etnik menseyine tesir etmisdir Hal hazirda buna baxmayaraq Iranda yasayan ehalinin numayendelerinde farslarda kurdlerde lurlarda bextiyarilerde mazandaranlilarda gilanlilarda ve talislarda ari iran etnik menseyi dominionluq teskil edir Simalda yasayan xalqlarda Xezersahili istisna olmaqla turk cizgileri ozunu keskin biruze verir Milli terkib Redakte Ethnologue report for Iran a gore umumilikde olke erazisinde 69 a yaxin dilde danisan etnik qrup var 30 farslar Azerbaycan turkleri kurdler lekler gilanlilar mazandaranlilar turkmenler erebler beluclar qasqaylar qaracilar Xorasan turkleri talislar hezaralar aymaqlar lurlar bextiyariler tatlar gurculer ermeniler pustunlar assuriyalilar tacikler yehudiler qazaxlar xelecler ve saire Dini mensubiyyet dil Redakte Olke ehalisinin 98 muselmandir Ehalinin 90 i sie teriqetine mexsusdur Sielerden 85 imamilerdir Isne Eseriyye qalanlari basqa sie teriqetlerine mensubdurlar Ismailliler ve Zeydilik Olke ehalisinin 9 sunnudur ekseren kurdler Xristianlardan Qriqoryan ermeniler Nestorian assurlar Roma katolik hemcinin anqlikan ve basqa protestant kilselerinin numayendeleri movcuddur Olkede hemcinin behailiye iudaizme ve zerdustluye mensub insanlarda movcuddur Fars dili Iran Islam Respublikasinin resmi dilidir Fars dili Hind Avropa dil ailesine mensubdur MKI nin melumatlarina esasen Iran dilleri qrupuna aid dillerde ehalinin 58 danisir Ehalinin 26 den coxu turk dilleri ailesine mensub dillerde danisir Inzibati erazi bolgusu RedakteIran Islam Respublikasi inzibati cehetden 31 ostana bolunmusdur 31 Busehr Cenubi Xorasan Cahar Mahal ve Bextiyari Elburz Erdebil Fars Gilan Gulustan Hemedan Hormuzqan Xuzistan Ilam Isfahan Kirman Kirmansah Kohgiluye ve Boyar Ehmed Kurdustan Qerbi Azerbaycan Qezvin Qum Luristan Mazandaran Merkezi Rezevi Xorasan Simnan Sistan ve Belucistan Serqi Azerbaycan Tehran Yezd Zencan Iranin en boyuk seherleri RedakteEhalisine gore Iran seherlerinin siyahisi 2011 ci il siyahisina gore 32 Seher EhalisiTehran 8 154 051Meshed 2 749 374Isfahan 1 756 126Tebriz 1 494 988Siraz 1 460 665Ehvaz 1 112 021Iqtisadiyyati RedakteIran neft senayesi yuksek inkisaf etmis aqrar senaye olkesidir Senayenin inkisafi ucun olkede bir sira imkanlarin olmasina baxmayaraq onun artim sureti senaye mehsullarina olan telebati tam odeye bilmir Neft qaz senayesi Iran iqtisadiyyatinin baslica sahesidir ve dovletin gelirlerinin 90 i verir Bu sahe Iran Milli Neft Sirketine mexsusdur Olke erazisinde neft emali ve neft kimya muesiseleri fealiyyet gosterir Tebii servetlerden neft qaz komur mis demir manqanli ve sink qurgusun filizleri istehlak edilir Olkenin cenubu cenub qerbi ve simal qerbi neft ve qazla zengindir En boyuk neft emali zavodlari Abadan ve Tehran senaye rayonlaridir Olkede hemcinin masinqayirma ve metalisleme qida ve tekstil senayesi inkisaf etmisdir Metallurgiya yerli xammala esaslanir Isfahan seherinde tam dovriyyeli qara metallurgiya muessisesi fealiyyet gosterir Elvan metallurgiya zavodlarinda esasen mis ve aluminium istehsal edilir Masinqayirma senayesinin inkisafinda Almaniya ve Boyuk Britaniyaya mexsus sirketlerin fealiyyeti boyukdur Xalcalarin kustar usulla istehsali genis yayilmisdir Tebriz Isfahan Meshed seherlerinde toxunan xalcalar Siraz Tehran Isfahanda hazirlanan bezek esyalari dunya bazarinda yuksek qiymetlendirilir Esasen xam neft ve neft mehsullari metal filizleri kend teserrufati mehsullarinin ixraci ustunluk teskil edir Olkeye xaricden agir masinqayirma ve kimya senayesi masin demir polad tekstil mallari kagiz idxal olunur Esas ticaret emekdaslarina Turkiye BEE Almaniya Boyuk Britaniya Italiya Yaponiya daxildir Iranda ABS in tetbiq etdiyi olkeni neft gelirlerinin yarisindan mehrum eden sanksiyalarin tesiri altinda 2019 cu ilde inflyasiya tempi keskin artib 2019 cu ilin aprel ayinda bu olkede istehlak qiymetleri oten ilin eyni dovru ile muqayisede 51 4 faiz artib Hele neft ixracinin tam qadagan olunmasina qeder Iranin neft ixraci keskin azalmisdi Bele ki 2019 cu ilin aprel ayinda Iran gunde 1 milyon barrelden de az neft sata bilib Bir il evvel ise gunde 2 3 milyon barrel neft satirdi Hesablamalara gore ABS in sanksiyalarinin tesiri neticesinde Iran iqtisadiyyati bir ilde azi 10 milyard dollar gelirden mehrum olub 33 Kend teserrufati Redakte Olkede simal qerbden cenub serq istiqametinde illik yagintilarin miqdarinin azalmasi musahide edilir Kend teserrufatinin inkisafi ucun en elverisli serait Xezersahili bolgelerde ve Azerbaycan ostanlarindadir Iran erazisinin texminen 2 3 hissesini tutan Desti Kebir ve Desti Lut kend teserrufatina tamamile yararsizdir Kend teserrufati mehsullarinin boyuk hissesini bitkicilik verir Denli bitkilerin ekinleri ustunluk teskil edir Bugda ve arpa ekinlerine olkenin butun eyaletlerinde rast gelindiyi halda celtik esasen Gilan ve Mazandaran ostanlarinda yetisdirilir Texniki bitkilerden seker cugunduru olkenin butun bolgelerinde cay tutun pambiq Xezersahili bolgelerde yetisdirilir Iran dunya bazarina muxtelif boyaq bitkileri hena ve zeferan cixarir Bagciliq ve uzumculuk qedim zamanlardan inkisaf etdirilir Heyvandarliq davar saxlanmasi uzre ixtisaslasmisdir Qoyunculuq Serqi ve Qerbi Azerbaycan Xorasan Isfahan Fars Mazandaran ostanlarinda yayilmisdir Tebii qaz Redakte Iran butun dunyada tebii qaz ehtiyatinin 16 ne malikdir Esas qaz yataqlari Fars korfezi selfinde hemcinin olkenin simali serqinde yerlesir 2010 cu iledek qaz hasilatinin ilde 290 milyard m3 a catacagi gozlenilir Bundan sonra qaz ixraci tam gucuyle fealiyyete baslayacaq Hal hazirda qaz ixraci esasen Turkiyeye dir Simali Fars adli qaz yatagindan cixan qazin qaz sixici zavodlara catmasi ucun oturucu borular insa edir Neft Redakte Iran konstitutsiyasina esasen milli neft hasil eden muessise aksiyalarinin xarici kompaniyalara satilmasi ve ya onlara neft hasil etmeye icaze verilmesi qadagandir Neft yataqlarinin kesfini Iran Milli Neft Kompaniyasi aparir IMNK 1990 ci illerin sonlarindan baslayaraq neft sektoruna xarici investorlar gelmisdir Fransa Total ve Elf Aquitaine Malayziya Petronas Italiya Eni hemcinin Cin Milli Neft Kompaniyasi Onlar kompensasiya edilmis kontraktlar esasinda hasil edilmis neftin bir hissesini elde edirler muddet bitdikden sonra ise yataqlari IMNK nin nezaretine verirler Cografiyasi Redakte Iran Desti Kebir Desti Lut Zaqros ElburzMenbe RedakteAzerbaycan Sovet Ensiklopediyasi 4 cu cild seh 502 506 BSE Bolshaya Enciklopediya TERRA 19 cu cild Istinadlar Redakte The World Factbook Central Intelligence Agency Cia gov 2012 02 03 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2017 01 17 Ethnic groups ingilis Central Intelligence Agency Istifade tarixi 2013 08 17 Iranian People Iranian Ethnic Groups PDF ingilis Ritsumeikan Journal of Asia Pacific Studies Istifade tarixi 2019 06 30 A comparative study of ethnic identity among Azerbaijani speakers in the Islamic Republic of Iran and the Republic of Azerbaijan PDF ingilis International Journal of Humanities and Social Science Istifade tarixi 2019 06 30 text ignored Population Clock of Iran Statistical Center of Iran Istifade tarixi 12 novambr 2020 ci il 02 30 apostrophe markup Farsca پورتال مرکز آمار ایران Portal Statistical Center of Iran Markaz e Amar e Iran Selected findings of the 2016 National Population and Housing Census Human Development Report 2019 ingilis United Nations Development Programme 10 December 2019 21 May 2020 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 10 December 2019 National Census Preliminary Results Released Iran s Urban Population Up Financial Tribune ingilis 13 mart 2017 Istifade tarixi 3 noyabr 2018 Iran s Strategy in the Strait of Hormuz The Diplomat 8 dekabr 2015 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 3 noyabr 2018 Christopher Whatley 2001 Bought and Sold for English Gold The Union of 1707 Tuckwell Press Lowell Barrington 2012 Comparative Politics Structures and Choices 2nd ed tr Structures and Choices Cengage Learning seh 121 ISBN 978 1 111 34193 0 Istifade tarixi 3 noyabr 2018 Encyclopaedia Britannica Encyclopaedia Britannica Encyclopedia Article Media ancient region Iran Britannica com Istifade tarixi 3 noyabr 2018 David Sacks Oswyn Murray Lisa R Brody Oswyn Murray Lisa R Brody 2005 Encyclopedia of the ancient Greek world Infobase Publishing 256 at the right portion of the page ISBN 978 0 8160 5722 1 Istifade tarixi 3 noyabr 2018 Stillman Norman A 1979 The Jews of Arab Lands Jewish Publication Society seh 22 ISBN 0827611552 Jeffreys Elizabeth Haarer Fiona K 30 sentyabr 2006 Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies London 21 26 August 2006 Volume 1 Ashgate Publishing seh 29 ISBN 075465740X Andrew J Newman 21 aprel 2006 Safavid Iran Rebirth of a Persian Empire I B Tauris ISBN 978 1 86064 667 6 Istifade tarixi 21 June 2013 Savory R M Safavids Encyclopaedia of Islam 2nd Axworthy Door Michael 2006 The Sword of Persia Nader Shah from Tribal Warrior to Conquering Tyrant ISBN 9780857721938 Istifade tarixi 3 noyabr 2018 Dowling Timothy C 2 dekabr 2014 Russia at War From the Mongol Conquest to Afghanistan Chechnya and Beyond ABC CLIO 728 730 ISBN 1598849484 Cordesman Anthony H 1999 Iran s Military Forces in Transition Conventional Threats and Weapons of Mass Destruction seh 22 ISBN 9780275965297 Iran Encyclopaedia Britannica Encyclopaedia Britannica 2012 Istifade tarixi 3 noyabr 2018 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران Persian 10 April 2008 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 3 noyabr 2018 The Committee Office House of Commons https publications parliament uk pa cm2 00607 cmselect cmfaff 363 36310 htm Select Committee on Foreign Affairs Eighth Report Iran bad url Publications parliament uk Istifade tarixi 3 noyabr 2018 invisible char Iran 2000 and Beyond lecture series opening address W Herbert Hunt 18 May 2000 3 yanvar 2010 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 3 noyabr 2018 UPDATE 3 BP cuts global gas reserves estimate mostly for Russia Reuters com 2013 Istifade tarixi 3 noyabr 2018 CIA World Factbook Iran Istifade tarixi 3 noyabr 2018 World Heritage List UNESCO http marketing ucoz org load 2 1 0 13 Farsca پورتال مرکز آمار ایران Portal Statistical Center of Iran Markaz e Amar e Iran Selected findings of the 2011 National Population and Housing Census Ethnologue Languages of the World 14 edition 2000 Languages of Iran Iran Daxili Isler Nazirliyi 2008 12 06 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2008 12 05 Statistical Center of Iran 1385 2006 census Qiymetler bir ilde 52 faize yaxin artib ozel sektor can verir Xarici kecidler Redakte Vikianbarda Iran ile elaqeli mediafayllar var CIA facktbook Iran en President ir Ancient Iran History Geography Government and Culture Iran History Geography Government and Culture Iran tarixi ru Statistical Center of Iran Population and Manpower Statistical Center of Iran Land and Climate linguistic composition of IranHemcinin bax RedakteTehran Tebriz Iran ostanlari Iran sehristanlariMenbe https az wikipedia org w index php title Iran amp oldid 5786060, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti,

meqaleler

, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.
Style: Default