NiNa.Az
. Qafqaz Albaniyasinin memarligi Dil Izle Redakte Mundericat 1 Tarixi medeni muhit 2 Menbe melumatlari 2 1 Moisey Kalankatli 2 2 Kirakos Qandzaketsi 2 3 Mxitar Qos 3 Inkisaf merheleleri 3 1 IV VII esrlerin memarligi 3 2 VIII X esrlerin memarligi 3 3 XI XIV esrlerin memarligi 4 Alban mebedlerinin memarliq tipleri 4 1 Tag tavanli zal mebedleri 4 1 1 Birnefli bazilikalar 4 1 2 Ucnefli bazilikalar 4 1 3 Uckilseli bazilikalar 4 2 Gunbez memarligi 4 2 1 Dairevi mebedler 4 2 2 Gunbezli zal kilseleri 4 2 3 Azad xac tipli kilseler 5 Alban memarliginda konstruksiya ve dekorativ hell 6 Istinadlar 7 Edebiyyat 8 Xarici kecidlerTarixi medeni muhit RedakteIV esrin evvellerinde Qafqaz Albaniyasi tarixinin yeni merhelesine qedem qoyur ve bu merhelenin esas helledici faktorlarindan biri feodal ictimai iqtisadi munasibetlerinin yaranmasi ve inkisafi xristianligin dovlet dini elan edilmesidir Hemin dovrun en muhum hadiselerinden biri olkenin umumi medeni heyatinda dircelise tekan veren Alban elifbasinin yaradilmasi olmusdur IV VII esrlerde Qafqaz Albaniyasi erazisinde aktiv insaat islerinin aparilmasini tarixi menbeler de subut edir Daha aktiv insaat quruculuq islerinin aparilmasi ise III Momin Vacaqan 487 510 ve Cavansirin 637 680 hakimiyyetleri dovrune tesaduf edir Moisey Kalankatli bildirir ki Arsakiler sulalesinden olan hokmdarlardan yalniz III Vacaqan olkede ilin gunlerinin sayi qeder kilse insa etdirmisdi 1 Xelifenin bexs etdiyi butun sereflerden imtina eden Cavansir Mehrani ise daha cox insaat ve olkesinin abadlasdirilmasi ile mesgul olmusdur 2 Dovrumuze catmis coxsayli monumental memarliq numuneleri alban memarlarinin ustaligindan xeber verir Erken orta esrler alban memarligi haqqinda daha genis ve coxsaheli melumati alban memarlarinin en yaxsi insaat tecrubesinin istifade edildiyi dini tikililerden almaq mumkundur Erken xristian memarligi yalniz insaat eneneleri baximindan deyil hem de movcud dini tikililerin memarliq planlasdirma strukturunun menimsenilmesine gore daha evvelki dovrlere aid yerli memarliqla elaqelidir 3 Qafqaz Albaniyasi erazisinde ilk xristian kilseleri xristianligin dovlet dini elan edilmesinden xeyli evvel insa edilmisdir 4 Moisey Kalankatlinin Rostak eyaleti erazisinde Tertercayi sahilinde insa edildiyini gosterdiyi 5 kilse kimi erken kilselerin bir coxu taxtadan insa edilmis gil ve ya saman qarisiq eheng mehlulu ile suvanmisdir Sonraki dovrlerde taxta kilselerin yerinde das ve kerpic kilseler ucaldilmis taxta kilseler haqqinda melumatlar ise yalniz menbelerde qalmisdir Memmedova 34 Xristianligin dovlet dini elan edilmesinden sonra olke erazisinde kohnee mebedlerin yeni dine uygunlasdirilmasi ve yeni mebedlerin insasina baslanilmisdir 4 Yeni dinin tebligatcilari xristianliqdan evvelki dovre aid ziyaretgah ve ibadet yerlerini bacariqla oz tebligatlari ucun istifade etmeye baslayirlar Qedim dovrlerden yerli ehalinin ziyaret etdiyi bele mekanlarda cox vaxt politeist mebedlerinin insaat ve memarliq xususiyyetlerini de qoruyub saxlayan kilseler insa edilirdi 4 Menbe melumatlari RedakteMoisey Kalankatli Redakte Alban olkesinin tarixi eserinin miniaturlu elyazmasi Moisey Kalankatlinin Alban olkesinin tarixi eseri Qafqaz Albaniyasinin tarixi ve memarligi uzre esas menbe olmaqla etnik erazi siyasi ve dini heyatin oyrenilmesi hokmdarlar ve olke tarixinde iz qoymus diger sexslerin fealiyyeti o cumleden quruculuq islerinin tedqiqi Alban Hevari Kilsesinin yaranmasi onun politeizm ve sektantizmle mubarizesinin isiqlandirilmasi ucun muxtelif materiallarla zengindir 6 Menbede memarliq ve tikinti isleri ile bagli her uc hissede eser uc hisseden ibaretdir melumat olsada ilk iki hisse bu cur melumatlarla daha zengindir M Kalankatli Qafqaz Albaniyasinda kilse tikintisinin temelinin qoyulmasinin I esrde baslamasindan behs ederek Qafqaz Albaniyasinin mudeqqes maariflendiricisi Hevari Yeliseyin olkeye gelerek Gisde ilk kilse insa etmesi ve qansiz qurban getir mesini xeber verir 7 Enenevi olaraq behs edilen bu kilse Seki rayonunun Kis kendindeki Muqeddes Yelisey kilsesi ile identiklesdirilir Lakin sonradan Gis kendi tarixci terefinden Mesrop Mastotsun fealiyyeti ile elaqeder olaraq da xatirlanir Kalankatli qeyd edir ki Ermenistandan yolla irelileyen Mastots Serq olkesine catdi burada Uti eyaletinde bataqliq mamirlarla ortulmus Gis adli yerde meskunlasdi 8 Albaniyanin diger eyaletlerinde olduqdan sonra tehlukeni hiss eden Mastots Gise geri dondu ve burada muqeddes xacin bir hissesini defn etdi Bundan sonra o ve telebeleri iki qrupa bolunduler Birinci hisses Mets Kolmank eyaletinden cixmagi qerara aldi Ikinci hisse ise ele oradaca olduruldu Yeni dini qebul etmis sexslerden bir nefer onlarin mezari uzerinde dordbucaqli kilse insa etdi Sonradan genislendirilmis bu kilse Gisin qedim kilsesi adlandirildi 9 Professor G Memmedova qeyd edir ki Kalankatlinin eserin evvelinde Gisde insa edilmesini xeber verdiyi ve alban kilselerinin anasi adlandirdigi qedim kilseni yeniden Gisden behs ederken xatirlamamasindan bele qerara gelmek olar ki sohbet eyni adli iki ferqli kendden gedir 10 Kalankatli hem de xristianligin Qafqaz Albaniyasinda dovlet dini kimi qebul edilmesinden sonra insa edilmis ilk kilse haqqinda melumat verir Hemin kilse merdlik gostererek Iberiya ve Albaniyani maarflendirmek ucun yola cixmis Maarifci Qriqorinin adi ile elaqelendirilir Haband vilayetine gelerek o xalqa tanri oglunun qanunlarini oyretdi ve riayet etmeyi buyurdu daha sonra Amaras seherinde kilsenin temelini qoyaraq tikinti ucun isciler ve memarlar teyin etdi 11 Arxeoloji tedqiqatlarin neticesi gostermisdir ki hemin zaman insa edilmis kilse ucnefli bazilika olmusdur 12 Hemin Amaras monastiri erazisinde VI esrin evvellerinde III Vacaqanin hakimiyyeti dovrunde Qafqaz Albaniyasinin ilk katolikosu Muqeddes Qriqorisin mezari uzerinde basqa bir kilse insa edilmisdir Mezarin uzerinde kilsenin esasi qoyuldu onun tamamlanmasina telesildi ve Muqeddes Qriqoris kilsesi adlandirildi 13 Ele hemin dovrde III Vacaqanin gosterisi ile onun dogma kendi Dutaqanda da Muqeddes Panteleon kilsesi insa edilmisdir Dutaqan kendinin xarabaliqlari hazirda Terter rayonunun Madaqiz kendi yaxinliginda yerlesir 14 Kalankatli hele erken xristianliq dovrunde IV V esrler Qafqaz Albaniyasi erazisinde monastirlarin insa edilmesinden behs edir 14 Olkede en qedim monastirlardan biri assuriyalilar terefinden insa edilmisdi Bir nece suryani monaxi onlarin Muqeddes Qriqoris ve telebelerinin cesedlerini goturerek Qaku kendinde defn etdiler hemin yerde monastirin esasini qoydular ve hele de hemin muqeddeslerin cesedleri monastir erazisinde qalmaqdadir 15 Qaku kendinin Qafqaz Albaniyasinin hansi erazisinde yerlesmesi mueyyen edilmemisdir 14 Kalankatli Cavansir terefinden Girdiman qalasinda ve Berde yaxinliginda insa etdirilmis monastirlar haqqinda da melumat verir Bizans imperatoru Iraklinin nevesi II Konstantinden Muqeddes xacin bir hissesini hediyye olaraq aldiqdan sonra mudrik Cavansir oz eyaleti olan Girdmanda Tanri evinin esasini qoydu ve onu mohtesem bezedi Iki il davam eden mbarize neticesinde xezerlerin qovulmasindan sonra mebedin insasi tamamlandi 16 Katolikos ve butun eyaletlerin yepiskoplarini yanina alaraq o Firuzabaddan yola cixdi iki eyalet arasinda oz rahatligi ucun insa etdirdiyi monastirda dua etdi Buradan boyuk kutle ile hereket ederek arac yanvar ayinin on birinci gununde Girdman yaletine daxil oldu O Muqeddes xacin qaligini insa etdirdiyi anri evinde yerlesdirdi 17 G Memmedova tarixcinin bu melumatina istinaden qeyd edir ki Girdman qalasindaki monastir ve onun bas kilsesi 662 664 cu illerde insa edilmis hesr edilme ithaf merasimi 664 cu ilde bas tutmusdur 14 Bu melumatda Cavansirin Berde Girdman yolunda paytaxtdan bir gunluk mesafede qislaq erazisinde insa etdirdiyi basqa bir monastir da xatirlanir 18 Girdiman eyaletinin serheddi Kurekcaydan kecirdi Tarixci terefinden verilmis koordinatlar nezere alindiqda hemin monastir Goranboy rayonu erazisinde yerlesmelidir 14 Moisey Kalankatli Alban olkesinin tarixi 1 Cesur Vacaqandan Momin Vacaqana kimi on hokmdar olmusdur ki onlardan yalniz Momin Vacaqan olkede ilin gunlerinin sayi qeder kilse insa etdirmisdir Qafqaz Albaniyasini alban hokmdarlari ve knyazlarini tesvir eden Kalankatli xususile onlarin quruculuq fealiyyetine diqqet cekir Cesur Vacaqandan Momin Vacaqana kimi on hokmdar olmusdur ki onlardan yalniz Momin Vacaqan olkede ilin gunlerinin sayi qeder kilse insa etdirmisdir 1 Eserde defelerle Cavansir terefinden heyata kecirilmis quruculuq islerine diqqet cekilir O insa etmeyi agac ekmeyi hezz almagi ve sulh veziyyetinde yasamagi emr etdi O coxlu saraylar insa etdirdi ve insanin hezz ala bileceyi her seye sahib oldu 19 Ereb isgalindan evvelki dovrde Qafqaz Albaniyasinda memarligin ciceklenmesini hem de Kalankatlinin boyuk seher Colanin neheng divari adlandirdigi Derbend qalasinin insasi subut edir 14 Tarixci qalanin insasi haqqinda yazir Pers sahlari Qafqaz daglari ve boyuk serq denizi arasinda neheng binani insa etmek ucun memarlar ve materiallar axtarisi ile bizim olkeni talan etdiler 20 Ereb isgali ile elaqedar olaraq insaat islerinde bir muddet sengime bas verse de IX esrde yeniden insaata tekan verilmisdir Mehraniler sulalesinden olan Adernerseh ve onun aile uzvleri bu isde istirak etmisler Knyazin heyat yoldasi xanim Sprama gunlerini xeyriyyecilikde kecirerek Sodenk eyaletinde monastir insa etdirdi ve onu gozel bezedi 21 Adernerseh ozu Xandu qalasini ve hokmdar hamamlarinin yerlesdiyi Vaykunik kendinde saray insa etdirdi Tarixcinin qeyd etdiyi Handu qalasi Agdere rayonu erazisindeki Handaberddir Onun oglu Qriqor Xavaxaqacin qalasini insa etdirerek hakimiyyetini hemin erazide yaydi I Orbeli Havaxaqacin qalasini Agdere rayonu erazisindeki Havaqala ile eynilesdirir 22 Alban olkesinin tarixi eserinde bezi seherlerin salinmasi haqqinda da melumatlar vardir Kalankatli Sasani sahi Firuzun gosterisi ile Vace terefinden Firuzabad Partav seherinin 23 Mehr terefinden Girdman vilayetinde Mehrevan seherinin 24 insa edilmesi haqqinda melumat verir Sasani sahi Firuzun 454 459 hakimiyyeti dovrunde Qafqaz Albaniyasi erazisinde coxlu sayda atesgahlarin insa edilmesi haqqinda melumat vardir 25 Melumatdan aydin olur ki onlar yalniz olkenin duzen erazilerinde deyil hem de Artsakda insa edilmisdir Cunki Momin Vacaqan 487 510 Qafqaz Albaniyasinda hakimiyyete geldikden sonra ozunun hakimiyyeti altinda olan mohkem Artsak erazisinde saxta tanrilara inami ve qurban verilmesini dayandirmagi emr etmis 26 cadu ve magiya ile mesgul olanlar ucun ceza ve cerime teyin etmisdi 27 V VI esrlerde Qafqaz Albaniyasinda atesgahlarin insasi genis yayilmisdi G Memmedova qeyd edir ki mebelerdeki bu melumat olkenin dini memarliginin menselerinin mueyyenlesdirilmesi ucun boyuk ehemiyyete maikdir 28 Alban olkesinin tarixi eserinde bu ve ya diger obyektlerin insasi ile yanasi mebedler ve diger tikililerin insa tarixinin mueyyenlesdirilmesine komek eden xatirlatmalar da vardir Bu baximdan tarixi hadiselerle elaqedar olaraq muxtelif kilse monastir ve qalalarin adlarinin cekilmesi muhum ehemiyyet kesb edir 29 Aluen ve Partav kilse meclislerinin reestlerinden 30 Kapaq Qasua Yesu Yeute Partav 30 Kabalaka Qosi Amarasda 31 yepiskopluq merkezlerinin olmasi Tsri Taraqoc Bed Urbat Ayramanus erazilerinde kilse dairelerinin merkezlerinin olmasi 31 Ners Mihr Gut Kataro Muqeddes Iosif Kalankatuk Tuqrakert Aqacop monastirlarinin 31 fealiyyet gostermesi melumdur Lakin bu adlarin cox az hissesi dovrumuze catmis abidelerin adinda qorunmusdur Bunlar Amaras Guteveng Kataro ve Ners Mihr monastirlaridir Kalankatli terefinden qeyd edilmis yepiskopluq merkezlerinin ekserinin yeri namelum olaaq qalir onlarin bezileri yeparxiya kimi ehemiyyetini itirerek legv edilmis bezileri ise ilkin adlarini itirerek sonradan basqa ad altinda taninmisdir Muxtelif tarixi hadiselerle elaqedar olaraq Kalankatli IV V esrlerde Ners Mihr monastirinin 32 VI esrin evvellerinde Ter Abbasin hakimiyyete gelmesinden evvel Kataro monastirinin 33 VIII esrin evvellerinde katolikos Mixailin hakimiyyeti dovrunde Semkir qalasi monastirinin 34 VII esrde xezerlerin yurusleri zamani katolikos Vironun alban zadeganlarini topladigi Caraberd qalasinin 31 adini cekir Momin bir xristian kimi Moisey Kalankatli Alban Hevari Kilsesi muqeddeslerinin qaliqlari ile bagli melumatlari etrafli tesvir edir Bu melumatlardan VI esrde Boyuk Arran monastirinin 35 fealiyyet gostermesini oyrenmek mumkun olur Cavansirin hakimiyyeti dovrunde yepiskop Israilin fealiyyeti ile elaqedar olaraq defelerle Mets Kuen eyaletinde yuksek dagliq erazide yerlesen Qlxoveng monastiri xatirlanir 36 Monastirin adi herfi tercumede bas monastiri anlamina gelir ki bu da onun Urekan kendindeki monastirla identiklesdirilmesine esas vermisdir 29 Kalankatli melumat verir ki kesis Muqeddes Yeliseyin basini oz yasadigi yere apardi 32 Urekveng monastiri Terter rayonun Talis kendi erazisinde yerlesir Verilen melumatlardan bu monastirin artiq IV V esrlerden fealiyyet gosteren Qafqaz Albaniyasinin en qedim monastirlarindan biri olmasi melum olur Alban olkesinin tarixi eserinde alban kilselerinin konstruktiv ve dekorativ helli ile bagli da deyerli melumatlar saxlanmisdir Meselen IV V esrlerde Gis kendinde insa edilmis kilse ile bagli melumatda qeyd edilir ki Uzun muddetden sonra Varaz Firuz adli Arransahlar sulalesinden olan knyaz kohne kilseni berpa etmek isteyerken gunbezin kerpic tagini ucurmaga eli gelmedi 9 G Memmedova qeyd edir ki bu melumatdan artiq IV V esrlerde Qafqaz Albaniyasinda gunbezli kilselerin insa olunmasi melum olur 37 Cavansirin Girdman qalasinda insa etdirdiyi kilseden behs ederkn Kalankatli qeyd edir ki Bundan sonra o kilsenin bezedilmesi ucun en yaxsi materiallardan istifadeni buyurdu Ressamlari ise celb ederek gunbez ve butun divarlari resmlerle bezedi asagi hisseleri ipek ortuklerle ortdu qapilari gumuse ceki ve onlar uzerinde oyma tesvirler islemeyi emr etdi 38 Kirakos Qandzaketsi Redakte Tarix eserinin elyazma sehifesi Kirakos Qandzaketsinin Tarix eserinde de Qafqaz Albaniyasi ile bagli coxlu deyerli melumatlar verilmisdir Muellif monqol tatarlarin Qafqaza yurusu dovrunde yasamis ve tesvir etdiyi hadiselerin birbasa sahidi olmusdur Memarliq ve insaat haqqinda melumatlarla zenginliyi baximindan eserin ikinci hissesi xususi maraq kesb edir 39 Menbenin melumatina gore XII XIII esrlerde Qafqaz Albaniyasinin xristianliq saxlanmis hissesinin siyasi heyatinda Xacin knyazligi aparici rol oynamisdir Hemin dovrun en meshur dovlet xadimi Asagi Xacin hokmdari olmus Hesen Celal Dovledir 40 Hesen Celal Xudaveng ve Xatirveng monastirlarinin kitabelerinde xatirlanan 41 Xacin knyazi Vaxtanq Tangik ve Genceser monastirinin kitabesinde xatirlanan 42 Xorise xatunun ovladirir Hesen Celalin Genceser monastirinin zeng qulleli neheng narteksini insa etdirmis 43 heyat yoldasi Mamkan xatun ise Baq carinin nevesi olmusdur 44 Vaquas yepiskop evi Genceser Boyuk Arran monastirlari Vacar kilsesi Akana Xoxanaberd Qaxac 45 Caraberd Karkar Ded qalalari 46 Hesen Celal sulalesine mexsus idi Genceser monastirinin epiqrafikasina esasen monastirin esas kilsesi olan Muqeddes Veftizci Iohann kilsesinin 1216 ci ilde basladilmis insas mehz Hesen Celalin adi ile baglidir Kilsenin insasi 1238 ci ilde Hesen Celalin anasinin vefatindan sonra tamamlanmisdir Kirakos Qandzaketsi bu mebedin insasina xususi diqqet ayirir 43 Hesen Celal sulalesi ile yanasi Qandzaketsi Yuxari Xacin erazisinde hakimiyyetde olmus knyaz Vaxtanqin da quruculuq isleri ile bagli melumatlar verir Bu sulale baslangicini car Vaxtanqdan goturur Onun oglu Hesenin heyat yoldasi Kurike carinin qizi Mamaxatun Xudaveng monastirinda rahibeliyi qebul etmisdi Hesenden sonra hakimiyyete onun oglu Vaxtanq Axbak gelmisdi Vaxtanq Axbak Kaen vilayetinin kurd menseli 47 hakimi Sadunun qizi Arzu xatunla evli idi Arzu xatun eyni zamanda Zakare ve Ivane Dolqorukilerin de kuzeni idi Xudaveng monastirinin bas kilsesi mehz Arzu xatunun sifarisi ile insa etdirilmisdir Heyat yoldasi Vaxtanq ve dovrun muhum elm xadimi Mxitar Qosla birlikde Arzu xatun Qosaveng monastirinin insasini maliyyelesdirmisdir 48 Muasirleri terefinden Aterk sulalesi adlandirilmis bu sulaleye Xudaveng monastiri Aterk Havaqala Akanaberd qalalari mexsus idi 49 Kirakos Qandzaketsinin haqqinda melumat verdiyi monastirlardan biri de Xatirveng monastiridir Bu monastir Dop sulalesinin defn yeri kimi melumdur Sulale adini Dop Dofi adli ilk temsilcisi olan qadinin adindan almisdir Menbelerde hem de Susan adlandirilan bu qadin Iberiyanin kurd menseli knyazlari Dolqorukilerin bacisi olmusdur Onun heyat yoldasi Hesen ise Qeqam vilayetinin hakimi olmusdur 50 Qara Hesen ve Dop xatunun oglu Cesur Hesen ise Knyaz Kurdun qizi ve Arzu xatunun bacisi Mamkan xatunla evli idi 51 Cesur Hesen ve Mamkanin oglu Qriqor Hesen Celalin qizi Asfa xatunla evli idi Bu sexslerin adi yuxari Xacin erazisindeki ekser abidelerin kitabelerinde xatirlanir ve Qriqori ve Asfa xatunun XIV esrde yasamis nevesi Sarkis Xudaveng Xatirveng ve Getamec monastirlarinin zeng qullelerini insa etdirmisdi Dop sulalesine Andaberd Tsar qalalari ve Xatirveng monastiri mexsus idi 51 Insaat ve quruculuq isleri ile yalniz alban knyazlari deyil hem de alban katolikoslari mesgul olurdular Kirakosun melumatina gore Ereb Xilafeti dovrunde daimi merkezi olmayan alban katolikoslari tez tez meskunlasdiqlari yeri deyismeye mecbur olurdular Onlarin qerar tutduqlari yerlerden biri de Gedebey rayonu erazisindeki Carek qalasi yaxinligindaki magaralar idi 52 Makar Barxudaryan Artsak adli tedqiqat eserinde hemin magara kilse kompleksini etrafli tesvir ederek qeyd edir ki qayaliqda yerlesen yeddi magaradan yalniz ikisi kilse kimi digerleri ise yasayis yeri kimi istifade edilmisdir Magaralarin girisi das ve gil mehluludan horulmus divarlarla ortulmus divarlarda ise qapi yerleri yaradilmisdir 51 1195 ci ilde katolokos taxtina kecen Hovannes Zakare ve Ivane qardaslarina muraciet ederek meskunlasmaq ucun muvafiq yer isteyir Ivane ona Miapor eyaleti erazisindeki Hemsiveng monastirinda yerlesmeyi meslehet gorur Qandzaketsi Gedebeyin Boyuk Qaramurad kendi yaxinliginda yerlesen Hemsiveng monastirinin bas kilsesinin insasina baslanilmasi haqqinda melumat verir Ivane Dolqoruki orada boyuk ve mohtesem kilsenin insasina basladi Lakin Xorasan sultani Celaleddinin gelisine gore kilsenin insasi tamamlanmadi 53 Mxitar Qos Redakte Mxitar Qosun eserlerinde de bezi memarliq abideleri haqqinda qisa melumatlar dovrumuze catmisdir Qos 1139 cu ilde bas vermis zelzelenin Gence o cumleden Dagliq ve Duzenlik Xacin Parisos erazisindeki yasayis menteqelerinde toretdiyi dagintilardan behs edir Dagliq rayonlarda bir cox qalalar ve kendler sakinlerin basina ucdu monastirlar ve kilselerle birlikde xarabaliga cevrildi 54 Zelzele ve gurcu cari Demetrenin talanci yurusunden sonra atabey Qara Sonqur Arranin berpasina basladi O Gencenin qala divarlarini yeniden insa etdirdi 55 G Memmedovanin fikrince XII esr hadiseleri ile elaqedar olaraq Mxitar Qosun Genceser monastirinin adini cekmesi 56 hemin monastirin hele Hesen Celalin insaat islerinden evvel movcud olmasini subut edir 57 Inkisaf merheleleri RedakteIV VII esrlerin memarligi Redakte Erken dovre aid ucnefli alban bazilikalari iri hecmi ve monumentalligi ile secilirdi Muqeddes Georgi bazilikasi Lacin V VI esrler Muqeddes Tanri anasi bazilikasi Oguz V VI esrler Muqeddes Qriqoris bazilikasi Xocavend IV esr IV esre Qafqaz Albaniyasinda xristianligin dovlet dini elan edilmesinden sonra butun olke erazisinde oxsayli dini tikililerin insasina baslanilir hemcinin kohne mebedlere elaveler edilerek onlar xristian kilsesine cevrilirler Bu cur deyisiklere meruz qalmis abidelere numune elaraq Lekit Kilsedag Mamrux Mingecevir kilselerini gostermek mumkundur Yeni insa edilen mebedlerin memarliginda ise evvelki politeist mebedlerin memarligi esas alinir Belece Qafqaz Albaniyasinda bir ve uc nefli zal mebedlerinin insasina baslanilir Birnefli zal kompozisiyalari dini memarliq praktikasinda uzun muddet davam eden eneneye malik olmusdur Yerli insaat materiallarindan istifadeye imkan veren sade ve aydin konstruktiv hell serq qerb oxunu vurgulayan ve ibadete gelenlerin nezerini altara yonlendiren kompozisiya strukturu yeni ideologiyanin teleblerine yaxsi cavab verirdi G Memmedova yazir ki bu memarliq tipinde birlesdirilmis mebedleri iki qrupa ayirmaq olar boyuk birnefli bazilikalar Mingecevir Gavurqala Xudavengdeki qedim bazilika ve sair ve cox da boyuk olmayan tagli zal kilseleri Calut monastirindaki qedim bazilika Qizilkilse ve sair 58 Qedim bazilikalar yegane duzbucaqli zal ve altardan ibaretdir Kompozisiya baximindan yalniz binanin memarliq ve dini baximindan dominanti olan ve ibdat ayininin kecirildiyi altar hisse ferqlenir 58 Xristian ideologiyasinin kutlevilesmesi ile elaqedar olaraq VI esrden etibaren mebedlerin memarliq baximindan zenginlesdirilmesi telebi meydana cixir Insaat texnikasinin inkisafi divarlarin qalinliginin azaldilmasina imkan verir tag tavanlarin dozumluyunun artirilmasi ucun ise pilyastrlara soykenen elave taglar elave edilir Divarlarin pilyastrlar vasitesiyle derinlesdirilmis hisseleri de tag seklinde hell edilir Baxmayaraq ki mebedlerin plan qurulusunda hec bir deyisiklik bas vermir daxili mekan genislik elde edir divarlar ise daha plastik gorunur Xudaveng monastirindaki qedim bazilika 59 Ilkin olaraq tagli tavanlarla yanasi qedim duz tavanlardan da istifade olunsa da sonraki dovrde tedricen duz taxta tavanlar sixisdiralar tecrubeden cixarilmisdir Eger erken xristian mebedleri numune olaraq istinad etdikleri qedim politeist mebedleri kimi serq fasadinda cixis emele getiren apsidaya malik olurdularsa Mingecevir kilse kompleksine daxil olan mebedler sonradan altar hissesi de mebedin umumi dozbucaqli cercivesine daxil edilir Calut Gavurqala ve sair ve cixintili apsidalara nadir hallarda rast gelinir 60 Erken orta esrler memarliginin en muhum nailiyyetlerinden biri hele Mingecevir kilselerinde meydana cixmaga baslayan ve sonradan Qafqaz Albaniyasi memarlginda muxtelif variantlarda Xudaveng Eyriveng ve s genis yayilan altar yaninda yerlesdirilen elave mekanlardir 60 VIII X esrlerin memarligi Redakte Xocavend rayonundaki Qirmizi kilse ve Gedebey rayonundaki Eyriveng kilsesinin qaliqlari Qirmizi kilse 1000 ci il Eyriveng kilsesi IX X esrler Ereb istilalarindan sonra VIII esrde Azerbaycan erazisinde Islam dini yayilmaga baslayir IX esrin ortalarindan Azerbaycan ve Arranda feodalizmin inkisafi yeni merheleye qedem qoyur Belelikle de IX esrin ortalarindan kecmis Qafqaz Albaniyasi erazisinde yasayan xalqlarin sosial siyasi ve medeni heyatinin inkisafi o cumleden memarligin tekmillesdirilmesi ucun serait yaranir Buna baxmayaraq ereb istilasi Qafqaz albanlarinin tarixinde donus noqtesi rolunu oynayir Dovletciliyin ve xristian dininin dovlet dini sttusunu itirilmesi resmi ideologiyadan mehrum edilme ibadetcilerin sayinin qefil azalmasi ve sonradan alban ehalinin tedricen deetnizasiyasi Qafqaz Albaniyasi dini memarliginin iqtisadi ve siyasi esasini da deyisdirdi 61 Bu dovrden etibaren kecmis Qafqaz Albaniyasi erazisinde xristian dini memarliginin daha cox konkret rayonlarin dagliq erazilerinde cemlenmesi dini memarliq numunelerinin hecminde ciddi azalmalarin bas vermesi ve ekser alban abidelerinin diqqet cekmeyen sade simasi bununla izah edilir 61 Birlesdirici amile cevrilen vahid dini saxlamaga muveffeq olan qonsu xalqlarda ise eksine bu tesir ozunu mebedlerin dizayni zenginliyi ve olculerinde musbet baximdan eks etdirmisdir 61 Arran ve Sirvan erazisinde koklerini Qafqaz Albaniyasinin qedim ve erken orta esrler dovru incesenetinden alan Xristian ve Islam memarligi bir biri ile qarsiliqli unsiyyet ve tesir muhitinde inkisaf etmeye baslayir 61 Bu yalniz coxesrlik memarliq insaat enenesi ile deyil hem de iqtisadi siyasi ve etnik birliyin dogurdugu teleb idi 61 Arranin en boyuk seherlerinde xristian ve muselmanlar sakit qonsuluqda yasamaga baslayirlar ve ereb muelliflerinin bir coxunun eserlerinde bu haqqda melumatlar verilir 61 Bununla yanasi daha qedim inanclar da oz tesir gucunu qismen de olsa saxlayir ve bu tesir sonraki dovrun memarliq ve incesenetinde hiss olunur 61 Arran ve Sirvan incesenetinin bu cur spesifik inkisaf yolu diger amillerle birlikde onun memarliginin ozunemexsusluq ve orijinalligini temin edir 61 Bu dovrun dini tikililerinde gunbezli kilselerin tesir cekisi artir 61 Yeni mebedlerin insasinda merkezi gunbezli ve uzun bazilika tiplerinin birlesdirilmesi cehdleri musahide olunur daha evvelki dovrde formalasmis muxtelif mebed tiplerine xas memarliq elementi ve formalarinin bir tikilide birlesdirilmesi ise umumi tikili kompozisiyasinin murekkeblesmesi ile neticelenir 61 Bununla yanasi dini tikililerin novleri oldugu kimi qalir bunlar cox vaxt monastir kompleksi formasinda birlesdirilmis kilse ve sovmeeler hemcinin bu cur komplekslere daxil olan mulki ve teserrufat xarakterli tikililerdir 61 Arranin xristian erazilerinin monumental memarliginin esas tikilileri dovrun en qabaqcil memarliq enenelerini ozunde ehtiva eden kilse binalari olaraq qalir 61 Tedqiqatlar gostermisdir ki bu dovrun kilse memarligi memarliq planlasdirma formalarini saxlamisdir 61 En sade ve genis yayilmis tip tagli zal kilseleri olaraq qalir Ereb istilasindan evvelki dovre aid birnefli bazilikalarla muqayisede onlarin olculeri qefilden kicilir Bununla yanasi ilkin kompozisiyanin diger memarliq tiplerine xas olan elave yerler ve elementlerle murekkeblesdirilmesi enenesi musahide olunur 61 Bu tip tikililere numune kimi Xocavend rayonunun Bine kendi yaxinligindaki tepede yerlesen Qirmizi kilseni gostermek olar Qafqaz Albaniyasi memarliginda zal tag kompozisiyasinin genis yayilmasi daxili fezanin hell edilmesi ve sade bolunmemis zalin istifadesi ucun senetkarlari muxtelif variantlar islemeye yonlendirmisdir 62 Bu dovrde dini kanonlar kilselerde kunc otaqlari ve dyakon otaginin olmasini teleb edirdi 62 Bu teleb esas monastir kilseleri ucun daha muhum ehemiyyete malik idi Neticede zal tag kilselerine de yan otaqlarin insa edilmesine baslanilir 62 Altar apsidasi yaninda komekci tikililerin insasi mehz bu dovrde genis yayilsa da ereb istilasindan evvelki dovrde de Qafqaz Albaniyasi memarliginda bu cur tikililere rast gelmek mumkundur numune olaraq Gavurqala kilsesi ve Mingecevir kompleksindeki IV mebedi numune gostermek olar 62 IX esrden sonra dagilmis ve zedelenmis erken orta esr kilseleri berpa edilerken onlara yan otaqlarin elave edilmesi ucun muxtelif variantlardan istifade edilirdi Meselen Xudaveng monastirindaki qedim birnefli bazilikada yan otaqlar altar etrafi divarlarin capilmasi neticesinde divar derinliyinde yerlesdirilmisdir 62 Diger bir variantda ise kicik zal kilselerinin hecminin boyudulmesi ucun onlara qerb terefden ve tikilinin eni boyunca duzbucaqli formali yan otaqlar elave edilirdi Bu yolla da yalniz Qafqaz Albaniyasi memarligi ucun xarakterik olan ozunemexsus memarliq kompozisiyasi yaranmisdir 62 Bu kompozisiyanin en yaxsi saxlanmis numunelerini Eyriveng kilsesi Vaquas ve Qirmizi monastirlarin esas kilsesi 63 numunesinde gormek mumkundur 62 Bu dovre aid olan Kican monastirinin baskilsesini ise Eyriveng ve bu tipli diger alban kilselerinden ferqlendiren esas cehet odur ki onun yan otaqlari esas kilse hecmine ele birlesdirilmisdir ki planda kilse binasi xacvari forma almisdir 64 Abidenin memarliq xususiyyetlerini tedqiq etmis professor G Memmedova qeyd edir ki cenub ve simaldan esas kilse binasina yan otaqlar elave edilmis tagtavanli zal kilseleri sirf Qafqaz Albaniyasi memarligi ucun xarakterik olub qonsu xalqlarin memarliginda analoqa malik deyildir 64 Qarabagdaki xristian abidelerini tedqiq etmis professor Saqen Mkrtcyan ise Kican monastirindan behs ederken onun memarligi Artsak kilse memarligi ucun unikal xususiyyete malikdir deye qeyd edir 65 G Memmedova yazir ki Qafqaz Albaniyasinda bu memarliq formasinin yaranmasi ve inkisafi erken orta esrler dovrunden birnefli zal kilselerinin butun olke erazisinde genis yayilmasi sonradan olkede xristianligin teleblerinin deyismesine uygun olaraq kilselerin de yeni dini teleblere uygunlasdirilmasi ile elaqedardir Tedqiqatci gosterir ki nalvari apsidalari insa texnikasi ve bir sira diger xususiyyetlerine gore bu tip kilseler V VII esrler Qafqaz Albaniyasi kilseleri ile yaxindir 66 Esas kompozisiyanin murekkeblesdirilmesine cehd yeni otaqlarin elave edilmesi ve memarliq elementlerinin artirilmasi ise IX XI esrler xristian memarliginin umumi inkisaf prinsiplerine uygundur 67 IV VII esrlerde Qafqaz Albaniyasi memarliginda movqeyini mohkemlendirmis bazilikal tip VIII X esrlerin dovrumuze catmis ekser dini tikililerinde esas rol oynayir G Memmedova qeyd edir ki Azerbaycan seraitinde uzunomurluluk qazanan bazilika memarliq formasi XIX esre kimi erazinin insaat tecrubesinde istifade edilmis olkede formalasan Islam memarliq mekteblerine de tesir gostermisdir 64 Tesadufi deyildir ki Azerbaycan Arran ve Sirvan erazisindeki bir cox qedim mescidler mehz bazilikal plana malikdirler 64 Lakin islami tikililerde bazilikal plan xristian memarligindan daha ferqli hecm mekan ve konstruktiv hell xususiyyetleine malikdir 64 Bu cur tikililere misal olaraq Ordubad ve Samaxinin cume mescidlerini hemcinin Seki Zaqatala bolgesindeki qedim mescidleri gostermek mumkundur 64 VIII X esrler Qafqaz Albaniyasi memarligi regionda bir nece azad xac tipli kilse ile de temsil olunur 68 Bu mebedler qonsu xalqlarin azad xac tipli kilseleri ile umumi kompozisiya helline malik olsalar da planlasdirma ve hecm mekan xususiyyetlerine gore onlardan ciddi sekilde ferqlenirler 68 Qafqaz Albaniyasi memarliginda qismen oyrenilmis ve tedqiq edilmis azad xac tipli kilseler Qebizdere Gedebey ve Zeyzit kilseleridir Kilselerin memarliq kompozisiyasinin zenginlesdirilmesi cehdi IX XI esrlerde ozunu kicik sade kilselerin memarliq qurulusuna deyisiklikler edilmesinde buruze vermisdir 69 Bu enene yalniz mebedlerin planlasdirma helline aid oldugu tip ucun xarakterik olmayan elementlerin elave edilmesi ile deyil hem de ilkin uzadilmis plana gunbez artirilmasi ile musayet olunur Hele VII esrde Qafqaz Albaniyasinda zal gunbez formali kilseler insa edilirdi ki bunun da en bitkin numunelerinden biri Kis kilsesidir 69 Sonraki dovrde gunbezli kompozisiyanin teleblerine uygun olaraq tagtavanli zal kilselerinin plani qisaldilmaga baslayir ve bu proses XII XIII esrlerde kvadrata yaxin plana malik zal gunbez tipli kilselerin meydana cixmasi ile neticelenir 69 Kecid dovrunde gunbezli zal ideyasi yerli memarlar terefinden muxtelif variantlarda tetbiq edilirdi ki bele variantlardan biri de Qazax rayonunun Alpout ve Dassalahli kendleri arasinda yerlesen Avey monastirinin baskilsesidir 69 XI XIV esrlerin memarligi RedakteAlban mebedlerinin memarliq tipleri RedakteTag tavanli zal mebedleri Redakte Birnefli bazilikalar Redakte Ilk xristian ibadetgahlari yasayis evleri ve ya katakombalarda teskil olunurdu Zaman kecdikce xristianligin genis yayilmasi kilselerin insasina telebat formalasdirmisdir Xristian mebedi ucun erken proobraz kimi ise son antik dovrden etibaren Roma imperiyasi ve ona qonsu erazilerde o cumleden Qafqazda 70 genis yayilmis bazilika formasi esas goturulmusdur Arxeoloqlar terefinden Cenubi Azerbaycandaki Bastam qalasinin simal qapisi yaxinliginda askarlanmis zal tikilisi bazilikal tipe malik olsa da onun dam ortuyu haqqinda hec bir melumat yoxdur 71 G Memmedovanin fikrince bizim eranin ilk esrlerinde Qafqaz Albaniyasi erazisinde de bir ve uc nefli bazilikalarin insa edildiyini guman etmek olar 70 Bu fikri hem de Mingecevir bazilikasi kimi bezi xristin mebedlerinde politeist dinlerin izlerinin saxlanmasi da subut edir 70 Antik dovrde Qafqaz Albaniyasi erazisinde diger nov mebedler de yayilmisdi 72 Butun bu tipler xristianliqdan evvelki dovre aid yerli memarliq enenelerinden goturulerek erken orta esrler memarliginda oz eksini tapmis ve ya tekmillesdirilerek yeni tip tikililerin formalasdirilmasina tekan vermisdir 70 Xristian mebedi elementleri elave edilmis birnefli politeist bazilikasi yeni dine daha sade uygunlasdirilmisdi Buna gore de xristianligin erken yayilma merhelesinde birnefli bazilika ve tag tavanli zallar daha genis yayilmis dini memarliq numunelerine cevrildi Bu prosesi 1948 ci ilde Mingecevir SES in insasi zamani askarlanmis Mingecevir kilse kompleksine daxil olan bazilikalar daha yaxsi numayis etdirir 70 G Memmedovanin fikrince Mingecevir mebedleri birnefli bazilikalarin bir nece esr erzinde Qafqaz Albaniyasinda kecdiyi inkisaf yolunun en yaxsi sahidleridir 73 Politeist mebedleri xristianliga uygunlasdirilarken tedricen olculeri kicildilir onlara altar ve komekci tikililer elave olunur 73 Qafqaz Albaniyasinda birnefli bazlika kompozisiyasinin inkisafinin novbeti merhelesini Gavurqala kilsesi eks etdirir Abide Agdamin Sofulu kendi erazisinde arxeoloji tedqiqatlar zamani askarlanmisdir 74 Terter cayi sahilinde Kelbecer rayonunun Vengli kendi erazisinde yerlesen Xudaveng monastir kompleksine daxil olan qedim bazilika da erken orta esrlere aid birnefli bazilikalar sirasina daxildir 73 Menbelerin melumatinda gore mebedin esasi Isanin hevarilerinden biri olan Muqeddes Faddeyin tebligat ucun Serq olkesine gonderdiyi Dada ve ya Dadi terefinden qoyulmusdur 75 Xristianligin movqelerinin mohkemlenmesi ile kilsenin gucu ve tesiri de artir eyni zamanda mebedlerin memarliginda funksianalliq ve estetika ile bagli telebler de coxalir Boyuk birnefli bazilikalar daha murekkeb ve tekmil hecm mekan kompozisiyasina malik dovlet islerinde xristian kilsesinin artan nufuzunu ve feodal tebeqesinin zenginliyini eks etdiren ucnefli bazilikalarla evez edilir Buna baxmayaraq birnefli bazilikalar Qafqaz Albaniyasinda memarliq praktikasindan itmir ve XIX esre qeder varligini davam etdirir Lakin zaman kecdikce onlarin olculeri kicilerek daha davamli nisbetler alir Bu nov mebedlere Calut monastirindaki qedim bazilika Boyuk Arran monastirinin tag tavanli bazilikalari Bideyiz kilsesi Mazimcay kilsesini numune gostermek mumkundur 76 Qafqaz Albaniyasinin erken orta esrler zal kilseleri arasinda rast gelinen duzbucaq formali altara malik kilseler sonradan genis yayilaraq alban kilse memarliginin esas xususiyyetlerinden birine cevrilir 77 Duzbucaq planli apsidaya malik kilselere numune kimi Urekveng monastirinin kafedral kilsesini numune gostermek olar 77 XI XIV esrlerde de tagtavanli zal kilseleri ve bazilikalar dini tikililer arasinda en cox muarciet edilen forma olaraq qalir 78 Bu cur tikililer esasen kend kilseleri boyuk monastir komplekslerine daxil olan kicik mebedler sovmeeler ve nartekslerdir 78 Tiploji vahidlik ve umumi xarici gorunuse baxmayarq bu dovrun abideleri daxili fezanin hellinde bir sira muxtelifliklere malikdirler Tagtavanli zal kilseleri arasinda bir ve iki apsidali yarimdairevi ve duzbucaqli formaya malik apsidali butov tagtavan ve ya dayaq tagi ile iki hisseye bolunmus tagtavanla ortulmus muxtelif tikililere rast gelinir 78 Bu tipin muxtelif formalarini Suqovusan kendindeki Muqeddes Yelisey monastirina daxil olan sovmeelerin numunesinde izlemek mumkundur 79 Duzbucaqli altar apsidalari Qafqaz Albaniyasi memarligi ucun genis yayilmis xarakterik xususiyyetlerden biridir 80 Muqeddes Yelisey monastiri ile yanasi bu cur altarlara Ktisveng Xudaveng Yeddi kilse Xatireveng ve diger komplekslerde de rast gelmek mumkundur 80 M Asratyan qeyd edir ki qonsu Ermeni memarliginda da duzbucaqli altarlara rast gelinse de hec bir monastir kompleksinde bu cur altarlar istifade olunmur 81 Qafqaz Albaniyasinin memarliginda ise inkisaf etmis orta esrler dovrunde duzbucaqli altar apsidalari demek olar ki yarimdairevi apsidalarla paralel istifade edilmis ve dini memarliq ucun kanonik statusa malik olmusdur 80 Vaquasdaki Qirmizi monastir kimi komplekslerin esas kilselerinin bu cur duzbucaqli altar apsidasina malik olmasi da bu fakti tesdiqleyir 80 Bu kompozisiyanin yalniz kicik kend kilseleri ucun xarakterik oldugu qonsu olkelerden ferqli olaraq kecmis Qafqaz Albaniyasi erazisinde tagtavanli zal kilseleri gunbezli zal kilseleri ile beraber seviyyede istifade olunur ve hetta boyuk monastir komplekslerinin esas kilselerinin insasinda bele bu tipe ustunluk verilir 82 Bu dovrde hem boyuk zal kilseleri Muqeddes Yelisey monastirinda Kican monastirinin esas kilsesi Ktisveng monastirinda hem de kicik kilseler insa edilir Tereflerin nisbeti 1 1 5 1 2 metr civarinda saxlanilir Esas elementlerden biri kimi altar apsidasinin her iki terefinde yerlesen nisler meydana cixir 82 Interyerlerin hell edilmesinde muxtelifliye cehdler hiss olunur ki bu da ozunu yarimdairevi duzbucaqli ve coxbucaqli altar apsidalarinin dizayninda buruze verir Duzbucaqli altar apsidalari da yarimdairevi apsidalar kimi tez tez istifade olunmaga baslayir 82 Ucnefli bazilikalar Redakte Xristianligin genis yayilmasi ile mebedlerin tutumunun artirilmasina da ehtiyac yaranir Lakin tutumun artirilmasina artiq melum olan memarliq tiplerinin genislendirilmesi ile yox yeni hecm mekan ve konstruktiv vasitelerle nail olunmusdur Bunun neticesinde de Qafqaz Albaniyasinda yeni tipli dini binalar yaranir ve qisa zamanda genis yayilir Birnefli bazilika formasi ise boyuk dini binalarin insasi zamani ehemiyyetini itirse de XIX esre qeder alban memarlari terefinden istifade edilir 60 Erken orta esrlerde ekser Yaxin Serq olkelerinde xristian kilselerinin insasi zamani istifade edilen esas memarliq tipi ucnefli bazilika formasi olmusdur Bu da tesadufi deyildir bele ki uc nefli bazilika formasi xristian dini merasimine uygun idi ve onun genis interteri coxlu insan qebul etmeye imkan verir tenetne sakitlik hissi yaradir daxili setunlarin ritmi ise diqqeti mebedin merkezi hissesi olan altara yonlendirirdi 60 Cenubi Qafqazda ucnefli bazilika plani ciddi deyisikliye meruz qalmisdir 60 Eger Siserneveng Bolnisi Sionu Urbnisis Sionu Kasax bazilikasi kimi qedim bazilikalar bes alti cut stunlu uzun binalar olsa da sonradan bele uzun plan qisaldilir region ucun xarakterik olan qisa iki bezen ise bir cut sutunla desteklenen damla ortulur 83 Qafqaz Albaniyasi memarliginin Qum bazilikasi Siserneveng bazilikasi ve saire maraqli uc nefli bazilika numuneleri dovrumuze catmisdir Qafqaz Albaniyasi erazisinde bu cur mebedlerin insasi uzun muddet davam etmis uc nefli bazilikalar gumbezli mebedlerle yanasi son orta esrlere kimi varligini davam etdirmisdir 84 G Memmedovanin fikrince uzunsov plana malik erken orta esrler Qafqaz Albaniyasi bazilikalarindan olan Siserneveng bazilikasi olkede bu tipin inkisafinin yekun merhelesini eks etdirir 85 Dovrumuze catmis ve qaliqlari arxeoloqlar terefinden askarlanmis ucnefli bazilikalarin plan ve kompozisiya hellinin mutexessisler terefinden analizi ucnefli bazilika tipinin Qafqaz Albaniyasinda yayilmis en erken dini bina tiplerinden biri olmasini demeye imkan verir 86 Erken merhelede uzun formaya ve coxsayli daxili sutunlara malik Siserneveng Hemsiveng bazilikalarla yanasi qisa ve iki sutuna malik Amaras Qum Tezekend bazilikalar da insa edilmisdir Onlarin memarliq xususiyyetleri esasinda ise sonradan gunbezli bazilikalarin insasina baslanilmisdir Bu gun IV VII esrlere aid olan ve gunbezli olmasi mubahise dogurmayan yegane alban bazilikasi Yeddi kilse monastir kompleksine daxil olan Muqeddes Faddey kilsesidir kompleksin qerb kilsesi ki onun da gunbezi VII VIII esrlere aid edilir 86 Qafqaz Albaniyasinin ucnefli bazilikalari ucun neflerin yarimdairevi qutuvari nadir hallarda oxvari taglarla ortulme taglar ve altarin nalvari ve ya yarimdairevi formasi divarlarin 120 140 sm qalinligi sutunlarin dordbucaqli formasi xacvari ve ya murekkeb coxbucaqli konfiqurasiya xarakterikdir 87 VI esrden qabaq tikilmis bazilikalarda altar hissesinin duzbucaqli plandan kenarda yerlesdirilmesi genis yayilsa da hemin esrden sonra apsida ve pastaforiyalarin duzbucaqlinin icinde yerlesdirilmesine ustunluk verilir 86 VII IX esrlerde ve daha sonra Qafqaz Albaniyasinda gunbezli bazilikalarin da insasina baslanilir lakin gunbezsiz ucnefli bazilikalar praktikadan cixmayaraq hem XI XIII esrlerde Hemsiveng Carekveng hem de son orta esrlerde Nicde Muqeddes Yelisey bazilikasi insa edilir XI XIV esrlerde birnefli tagtavanli zal kilseleri ile yanasi alban knyazliqlari erazisinde ucnefli iri bazilikalarin da insasi davam etdirilir G Memmedova bunu Qafqaz Albaniyasi memarliginin qonsu xristian olkelerin memarligindan ferqlendiren esas xususiyyetlerden biri kimi teqdim edir bele ki inkisaf etmis orta esrler dovrunde qonsu erazilerde ucnefli bazilikalarin insasitamamile dayandirilir ve bu tipe donus XVII esrden baslayir 82 88 Uckilseli bazilikalar Redakte Hemcinin bax Uckilseli bazilika Elmi edebiyyatda uckilseli bazilikalar kimi taninan memarliq formasi daha cox erken orta esrler Gurcustan dini memarligi ile elaqelendirilir 89 Gurcustan erazisinde kifayet qeder genis yayilma arealina malik olan uckilseli bazilikalari bir sira tedqiqatcilar ucnefli bazilikalarin gurcu varianti hesab edir 89 Bununla yanasi Q Cubinasvili qeyd edir ki tedqiqatlar uckilseli bazilika formasinin Gurcustan erazilerinden daha uzaqlarda Balkanlarda ve Suriyada da yayildigini gostermisdir 89 Tedqiqatcinin fikrince bu cur memarliq formasinin yaranmasina gunde bir nece kilse xidmeti kecirmeyin teleb edilmesi lakin eyni taxt qarsisinda gun erzinde birden artiq xidmetin qadagan olunmasi ile elaqedardir 89 90 Gurcustan memarliginda uckilseli bazilikalar erken orta esrlerden X esre kimi insa edilir 89 Tarixen bir hissesi Qafqaz Albaniyasinin Kambisena eyaletine daxil olmus Gurcustanin muasir Kaxetiya bolgesin de uckilseli bazilikalarin yayilma arealina daxildir ve buna gore de G Memmedova bu memarliq formasinin Qafqaz Albaniyasi memarligi ucun de yad olmadigini dusunur 68 Zaqatala rayonunun Pipan kendi erazisinde dovrumuze catmis VII VIII ve IX X esrlere aid iki mebed mehz uckilseli bazilika formasina malikdir 91 92 Gunbez memarligi Redakte Dairevi mebedler Redakte Dairevi mebedlerin en kesimi Kilsedag kilsesi Mamrux kilsesi Lekit kilsesi Erken orta esrler Qafqaz Albaniyasi memarliginda gumbez movzusu dairevi ve xac gunbez formali mebedler azad xac formali kilseler hemcinin gunbezli zal ve bazilikalar esasinda inkisaf etdirilmisdir Azerbaycan memarliq tarixinde xususi elametdar ehemiyyete malik olmaqla alban memarlarinin yuksek senetkarliq ve tecrubesini eks etdiren dairevi mebedler muhum yer tuturlar Dairevi mebedler Qafqaz Albaniyasinda gunbez memarliginin xususi tarixi inkisaf merhelesini eks etdirir 93 Bu kilselerin insasi zamani hell edilmis cox murekkeb konstruktiv ve kompozisiya meseleleri sonraki dovrlerde Qafqaz Albaniyasi memarliginda muhum rol oynamaqla yeni nov merkezi gunbezli kilselerin esasinda dayanmisdir 93 Dairevi mebedlerin xarabaliqlari Qebele rayonunun Boyuk Emili Zaqatala rayonunun Mamrux ve Qax rayonunun Lekit kendlerinde askarlanmisdir Uc dairevi mebed arasinda digerleri ile muqayisede qismen tedqiq edilmis Lekit mebedi 1940 ci ilde askarlanmisdir Mebedi ilk tedqiq eden alimlerden biri olan P D Baranovski onu V esre aid etmekle Cenubi Qafqaz erazisinde tetrakon tipe malik ilk tikililerden biri kimi xarakterize etmisdir 94 Kilsedag dairevi mebedi 1971 ci ilde arxeoloji tedqiqatlar zamani askarlanmisdir 95 Mebedin tarixinin teyin edilmesi haqqinda muxtelif reyler vardir Bezi tedqiqatcilar onu VI esrin evvellerine 96 aid etseler de digerleri II IV esrlere 97 aid edirler Ucuncu dairevi mebed 1974 cu ilde arxeoloji tedqiqatlar zamani Mamrux kendi yaxinliginda askarlanmisdir 1984 cu ilde mebed G Memmedovanin tehberliyi ile AMEA nin ekspedisiyasi terefinden temizlenmis olculmusdur 98 Kilsedag solda ve Mamrux sagda kilselerinin qaliqlari Lekit kilsesinin xarabaliqlari Qafqaz Albaniyasi dairevi mebedlerinin elmi edebiyyatda olan rekonstruksiya variantlari 99 100 101 102 103 bu mebedleri coxyaruslu merkezi gunbezli kompozisiyaya malik tikililer kimi tesvir edirler Halqasekilli dolama hisseden ve gunbezalti hisseden ibaret olan mebed planinin tipik helli xarici divarlarin yumru ve ya coxterefli dovrelemesi yan otaqlarin xususi formasi derin lokal insaat texnikasi ve basqa umumi xususiyyetler bu mebedlerin merkezi gunbezli novun variantlarindan biri kimi hemin qrupda birlesmesine esas vermisdir 104 Qafqaz Albaniyasinin uc dairevi mebedi bir sira xususiyyetlere malikdir ki bu da onlari bir qrupda birlesdirmeye imkan verir xarici divarlardan sonra yerlesen dolama hisse planda dairevi giris ve gunbezalti hissenin birlesdirilmesi coxyaruslu kompozisiya ve kicik yan otaqlarin ozunemexsus memarliq xususiyyeti Her uc mebedin kompozisiyasinin esasinda gunbezalti konstruksiya ve gunbez dayanir ve diger mumarliq elementleri mehz bu hissenin etrafinda formalasdirilir Antik memarligin tesiri hiss edilen Kilsedag kilsesi daha erken dovre aid olmaqla bir qeder besit qurulusa malikdir Onun tesiri ile sonradan Mamrux kilsesi insa edilmisdir Bunu mebed binasinda girislerin planlasdirilmasi altar apsidasinin yaradilmasi ve gunbezin daha tekmil struktura malik olmasi subut edir Daha sonraki dovrde insa edilmis Lekit kilsesi ise evvelki iki dairevi mebedden ferqlenen musteqil ve daha tekmil plana malik olmasina baxmayaraq Kilsedag ve Mamrux kilselerinin tesirini dasiyir 105 G Memmedovanin fikrince yuxarida sadalanan xususiyyetler bezi tedqiqatcilarin Lekit kilsesinin Zvartsots ve ya Bana kilselerinin daha kicik kopyasi olmasi haqqinda fikrini 106 tekzib edir 105 Yuxarida adlari cekilmis uc dairevi alban mebedi ozunde gunbez sisteminin uc ferqli hellini ehtiva edir ki bu da onlari bir birinden ferqlendiren esas xususiyyetdir 105 Kilsedag kilsesinin gunbezi sutunlardan yaradilmis halqa uzerinde ucalmaqla dairevi esasa malik olmusdur 105 Mamrux kilsesinin gunbezi ise musteqil dayanan dord sutun uzerinde formalasdirilmis kvadrat esasinda ucaldilmisdi 105 Lekit kilsesinin gunbezi ise tetrakonxun merkezinde sekkizguseli ozul uzerinde ucaldilmisdi 105 Bu ve ya diger gunbez sisteminin tetbiq edilmesinden asili olaraq ise kilselerin diger elementlerinin qurulusu ve hecm mekan strukturunun helli de deyisilmisdir 105 Kilsedag kilsesinde tikilinin umumi diametri ile muqayisede boyuk gorunen gunbezin agirligi giris portallarinin kontroforslari ve serq hissedeki dairevi tikililer vasitesi ile mohkemlendirilen xarici divarlarin uzerine salinir Mamrux kilsesinde gunbezalti dairenin evezlenmesi dolama hissenin formasinin deyismesine sebeb olaraq onun qeyri adi genisliye malik olmasina getirib cixarir Gunbezin agirligini xarici divar uzerinde paylasdiran tag sistemi ise onu mohkemlendiren elave konstruksiya teleb edir Buna gore de Mamrux kilsesinin memari Kilsedag kilsesinden belli olan kohne kontrofors sistemini yeni elementle altar apsidasi ve onun iki terefinde yerlesen iki yan otaqla zenginlesdirir Lekit kilsesinde ise eksedr konxlari dord terefden gunbezi destekleyir Effektivlik hem de onlarin dolama hisse uzerinden baslayaraq gunbezin tezyiq hissesine yonelmesi ile de guclendirilir Bu divarlari mohkemlendiren xarici tikililerden imtina etmeye imkan vermisdir Dovrumuze catmis yan otaqlar ise funksional olaraq lazimli olsalar da umumilikde tikilinin tarazliginin saxlanmasinda onlarin rolu minimuma endirilmisdi 93 Dairevi mebedler Qafqaz Albaniyasinda gunbez memarliginin xususi tarixi inkisaf merhelesini eks etdirir 93 Bu kilselerin insasi zamani hell edilmis cox murekkeb konstruktiv ve kompozisiya meseleleri sonraki dovrlerde Qafqaz Albaniyasi memarliginda muhum rol oynamaqla yeni nov merkezi gunbezli kilselerin esasinda dayanmisdir 93 Gunbezli zal kilseleri Redakte Kis kendindeki Muqeddes Yelisey kilsesi Qafqaz Albaniyasi memarliginda gunbezli zal kilselerinin en erken numunelerinden biridir Gunbez memarliginin inkisafi ve gunbezin sema sferasi kimi ideya mezmun tefsirinin yayilmasindan sonra erken orta esrlerden ehtimal ki VII esrden etibaren zal kompozisiyali kilselere de gunbezler elave edilmeye basladi Belelikle de Qafqaz Albaniyasinda gunbezli zal kilseleri meydana geldi 107 Erken orta esrlerin gunbezli zal kilseleri X XIII esrlerin eyni tipli abidelerinden guclu ifade edilmis uzunluq xarici hecmde xacvariliyin olmamasi umumi ikiqatli dam ortuyu ile secilirler Erken gunbezli zal kilselerine numune kimi Kisdeki Muqeddes Yelisey kilsesini gostermek mumkundur 108 V VII esrlerde Qafqaz Albaniyasinin memarliginda oz tesdiqini tapmis gunbez memarligi IX X esrlerde arti movcud olan memarliq tiplerinin coxsayli formalarinin yaradilmasi ile inkisaf etdirilir 68 Bu dovrde gunbezli zal kilseleri bazilikalarin insasi genis vuset alir en maraqli numunelerinden biri Qazanci kilsesidir 109 hemcinin azad xac tipli kicik kilselerin insasina baslanilir 68 Azad xac tipli kilseler Redakte V VI esrlerden etibaren Qafqaz Albaniyasinda xac gunbez tipli kilselerin insasina baslanilir 110 VIII esrden etibaren ise butun olke erazisinde xac gunbez tipli kilseler peyda olunur 68 Bu tip kilseler umumi planda xac formasina malik olmaqla dord kuncunde yan otaqlari yerlesdirilir uzeri ise xacin merkezinde insa edilen yuksek gunbezle tamamlanirdi 68 X esre kimi Qafqaz Albaniyasi memarliginda xac gunbez tipinin muxtelif variantlarina rast gelinir 110 Bunlardan bezileri bazilikal tipin xususiyyetlerini de ozunde eks etdirir Meselen variantlardan birinde gunbez dord sutun uzerinde digerinde ise direkler uzerinde xacvari ve ya kvadrat formali ucaldilirdi 110 Direkler olan variantda daha cox hecmlilik sutunlar olan varianda ise genis vahid feza vurgulanirdi 110 Xacin qollarinin yarimsilindrik taglari gunbezi dord terefden ehate ede biler ve bu zaman ortaya dord dayaq uzerinde insa edilmis gunbez formali xac gunbez kilsesi meydana cixir ve ya yarimdairevi taglar gunbezi uc terefden ehate ede dorduncu terefde ise apsida ile evez edilmis ola biler Bu cur plana malik alban kilselerine numune kimi Zeyzid kilsesini gostermek olar 110 Azad xac planlasdirma tipinin Azerbaycanda Islam turbe memarligina tesiri Qedim Pipan bazilikasinin plani VII VIII esrler Mireli turbesinin serdabe hissesinin plani XIV esr Sakir aga turbesinin plani XV esr Basqa bir variantda dord yarimslindrden formalasdirilan ve merkezinde gunbez yerlesdirilen xac kubik fezaya yerlesdirilir ve bu zaman musteqil dayanan yarimdayaqlarin ve kunc otaqlarinin xarakterik oldugu xac gunbez formali tikili meydana gelir Qafqaz Albaniyasi memarliginda bu cur planlasdirma hellini Yeddi kilse kompleksine daxil olan kilselerden birinde musahide etmek mumkundur 110 Bunlarla yanasi Qafqaz Albaniyasinda cilpaq xac formasina malik xac gunbez tipli mebedler de insa edilirdi Bu cur mebedlerde musteqil dayanan dayaqlardan tamamile imtina edilir ve gunbez divarlara soykenir Kilsenin divarlari ise terefleri bir birine beraber olan yunan xaci formasini yaradir Qebizdere kilsesi bu cur plan xususiyyetine malikdir 110 Azad xac tipli xristian kilselerinin genetik xetti xacvari plana malik coxallahli dinlere aid mavzoleylere gedib cixir 69 Maraqlidir ki yetkin orta esrler dovrunde Azerbaycanin muselman tube memarliginda da bu plan qurulusu ozune yer tapa bilir Berde XIV esr Serefan XIII esr Asagi Veyselli XIV esr ve sair Azerbaycan turbelerinin yeralti kameralari xacvari planda hell edilmisdir 69 111 Azerbaycan erazisinde yalniz serdabe hissesi yox umumilikde plani xacvari formaya malik muselman turbelerine misal olaraq Sakir aga turbesini XIV XV esrler gostermek olar 112 Azad xac tipli alban kilselerinde altarin serq qanadinda yerlesmesi onun bir qeder uzanmasina sebeb olursa xacvari muselman turbelerinde bir qayda olaraq xacin butun terefleri beraber olcuye malikdir 69 Alban memarliginda konstruksiya ve dekorativ hell RedakteIstinadlar Redakte 1 2 3 Kagankatvaci 1861 seh 277 Kagankatvaci 1861 seh 137 G G Mamedova E A Zargarli 1992 K probleme genezisa hristianskogo zodchestva Kavkazskoj Albanii Kratkoe soderzhanie dokladov mezhd konf Arh i isskustvo Blizhnego Vostoka Elm 1 2 3 Mamedova 2004 seh 34 Kagankatvaci 1861 seh 166 Mamedova 2004 seh 17 Kagankatvaci 1861 seh 7 Kagankatvaci 1861 seh 70 1 2 Kagankatvaci 1861 seh 71 Mamedova 2004 seh 19 Kagankatvaci 1861 seh 27 Goyusov R 1975 Amaras Agoglan Baki Elm seh 55 57 Kagankatvaci 1861 seh 60 1 2 3 4 5 6 Mamedova 2004 seh 21 Kagankatvaci 1861 seh 25 Kagankatvaci 1861 seh 148 Kagankatvaci 1861 seh 150 151 Kagankatvaci 1861 seh 150 153 Kagankatvaci 1861 seh 149 Kagankatvaci 1861 seh 105 Kagankatvaci 1861 seh 276 Orbeli I A 1963 Hasan Dzhalal knyaz Hachenskij Izbrannye trudy Erevan seh 161 accessdate missing url Kagankatvaci 1861 seh 19 Kagankatvaci 1861 seh 136 Kagankatvaci 1861 seh 32 Kagankatvaci 1861 seh 37 Kagankatvaci 1861 seh 32 Mamedova 2004 seh 23 1 2 Mamedova 2004 seh 24 1 2 Kagankatvaci 1861 seh 66 1 2 3 4 Kagankatvaci 1861 seh 243 1 2 Kagankatvaci 1861 seh 8 Kagankatvaci 1861 seh 91 Kagankatvaci 1861 seh 124 Kagankatvaci 1861 seh 167 168 Kagankatvaci 1861 seh 167 172 176 181 190 Mamedova 2004 seh 25 Kagankatvaci 1861 seh 158 Mamedova 2004 seh 27 Gandzakeci 1976 seh 135 Orbeli I A 1963 Hasan Dzhalal knyaz Hachenskij Izbrannye trudy Erevan seh 147 Mamedova 2004 seh 28 1 2 Gandzakeci 1976 seh 136 Orbeli I A 1963 Hasan Dzhalal knyaz Hachenskij Izbrannye trudy Erevan seh 156 Gandzakeci 1976 seh 182 Gandzakeci 1976 seh 157 Gandzakeci 1976 seh 107 256 273 Gandzakeci 1976 seh 110 Mamedova 2004 seh 29 Gandzakeci 1976 seh 256 1 2 3 Mamedova 2004 seh 31 Gandzakeci 1976 seh 93 Mamedova G 1997 Otrazhenie vzaimosvyazej arhitektury Kavkazskoj Albanii v Istorii Alban Moiseya Kalankatujskogo doklady mezhd simpozima Azerbajdzhan v mezhdunarodnyh ekonomicheskih i kulturnyh vzaimosvyazyah Baku Elm seh 105 107 Qos 2006 seh 245 Qos 2006 seh 246 Qos 2006 seh 249 Mamedova 2004 seh 32 1 2 Mamedova 2004 seh 44 Mamedova 2004 seh 45 1 2 3 4 5 Mamedova 2004 seh 46 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Mamedova 2004 seh 85 1 2 3 4 5 6 7 Mamedova 2004 seh 86 Mamedova 2004 seh 87 1 2 3 4 5 6 Mamedova 2004 seh 88 Mkrtchyan 1989 seh 30 Mamedova 2004 seh 89 Yakobson A L 1985 Zakonomernosti v razvitii srednevekovoj arhitektury Leningrad Nauka 61 1 2 3 4 5 6 7 Mamedova 2004 seh 94 1 2 3 4 5 6 7 Mamedova 2004 seh 98 1 2 3 4 5 Mamedova 2004 seh 35 Kleis 1971 Azcheologische Mitteilunden aus Iran No 4 15 17 Zargarli E A 1989 Arhitektura i stroitelnoe iskusstvo Kavkazskoj Albanii antichnogo perioda Avtoreferat dissertacii kand arhit Baku 1 2 3 Mamedova 2004 seh 38 Vaidov R M 1965 Arheologicheskie raskopki v Gyaurkala v kn MKA vyp 6 Baku 168 178 Geyushev R B 1982 O Hudavankskom hrame i ego nadpisyah IANA seriya istoriya filosofiya pravo 3 Baku accessdate missing url Mamedova 2004 seh 40 1 2 Mamedova 2004 seh 41 1 2 3 Mamedova 2004 seh 106 Mamedova 2004 seh 106 107 1 2 3 4 Mamedova 2004 seh 107 Asratyan M 1985 Arcahskaya shkola armyanskoj arhitektury Chetvertyj mezhdunarodnyj simpozium po armyanskomu iskusstvu Tezisy dokladov Erivan 33 1 2 3 4 Mamedova 2004 seh 110 Mamedova 2004 seh 47 Mamedova 2004 seh 50 Mamedova 2004 seh 59 1 2 3 Mamedova 2004 seh 60 Mamedova 2004 seh 61 Beridze V G 1976 Nekotorye aspekty gruzinskoj kupolnoj arhitektury so vtoroj poloviny H v Do konca XIII veka Tbilisi Mecniereba 13 1 2 3 4 5 Chubinashvili G 1959 Arhitektura Kahetii Tbilisi Izd AN Gruz SSR 141 Mamedova 2004 seh 91 Karahmedova 1985 seh 21 22 Mamedova 2004 seh 90 94 1 2 3 4 5 Mamedova 2004 seh 75 Baranovskij P D 1947 Pamyatniki v seleniyah Kum i Lekit Baku AAEI seh 32 R M Vaidov K M Mamedzade P I Guliev 1972 Novyj pamyatnik arhitektury Kavkazskoj Albanii Moskva Nauka seh 487 488 Mamedzade K M 1973 Stroitelnoe iskusstvo Azerbajdzhana s drevnejshih vremen do XIX v Baku Elm seh 34 Ahundov D A 1976 Puti razvitiya kruglyh hramov Azerbajdzhana Baku Uch zap AISI ser 10 1 seh 4 Mamedova 2004 seh 63 Ahundov D A 1976 Puti razvitiya kruglyh hramov Azerbajdzhana Baku Uch zap AISI ser 10 1 seh 4 5 Baranovskij P D 1947 Pamyatniki v seleniyah Kum i Lekit Baku AAEI seh 30 Mnacakanyan S H 1971 Zvartnoc Moskva Izd Isskustvo seh 59 68 Mamedzade K M 1973 Stroitelnoe iskusstvo Azerbajdzhana s drevnejshih vremen do XIX v Baku Elm seh 32 Chubinashvili G Arhitektura Kahetii Tblisi Izd AN Gruz SSR seh 226 227 Mamedova G G 1980 Arhitektura kruglyh hramov Aktualnye problemy ispolzovaniya istoricheskogo naslediya v sovremennoj arhitekturnoj praktike Tezisy dokladov resp nauchn Konferencii Samarkand seh 41 1 2 3 4 5 6 7 Mamedova 2004 seh 73 Yakobson A L 1977 Arhitekturnye svyazi Kavkazskoj Albanii i Armenii PDF Ist filol zhurn 1 seh 72 Istifade tarixi 22 oktyabr 2016 Mamedova 2004 seh 42 Mamedova 2004 seh 43 Mamedova 2004 seh 95 1 2 3 4 5 6 7 Kerimov 2008 seh 29 M Usejnov L Bretanickij A Salamzade 1963 Istoriya Arhitektury Azerbajdzhana Moskva Gos Izd vo literat po stroit arhit i stroit mater 137 145 103 Aleskerzade A Nadpisi imaretov Gadzhi Shahla i Shakia aga DANA t 5 5 29 accessdate missing url Edebiyyat RedakteXarici kecidler RedakteMenbe https az wikipedia org w index php title Qafqaz Albaniyasinin memarligi amp oldid 5773184, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti,

meqaleler

, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.
Style: Default