fbpx
Wikipedia

Fransa

Fransa Respublikası (fr.République Française), yaxud qısaca Fransa, köhnə mənbələrdə FrəngistanQərbi Avropada dövlət. O, Belçika, Lüksemburq, Almaniya, İsveçrə, İtaliya, Monako, Andorraİspaniya ilə həmsərhəddir.

Fransa Respublikası
République Française
Fransa
Himni: "Marselyeza"
Paytaxtı
və ən böyük şəhəri
Paris
48°51′ şm. e. 2°21′ ş. u.
Rəsmi dillərifransız dili
İdarəetmə formasıYarı prezident respublikası
Rəhbərlik
Emmanüel Makron
Jan Kasteks
Tarixi
• Yaranması
4 oktyabr 1958
Ərazisi
• Ümumi
643801 (640,679 km2 246,201 mil2)
Əhalisi
• Təxmini
66,991,000
• Sıxlıq
103/km2 (266.8/kv. mil)
ValyutasıAvro
Saat qurşağıUTC+2
Yolun hərəkət istiqamətisağ
Telefon kodu+33
ISO 3166 koduFR
İnternet domeni.fr
Fransa

Fransa Avropa İttifaqının qurucu üzvüdür. RusiyaUkraynadan sonra ərazicə Avropanın ən böyük üçüncü ölkəsidir. Avropa qitəsinin qədim dövlətlərdən sayılır.

Mündəricat

"Fransa" adı, frankların yurdu mənasına gələn Frankiya kəliməsinə dayanır. Lakin frank sözünü mənşəyi ilə bağlı bir neçə iddia mövcüddur. Bunlardan biri bu sözün German dillərində nizə mənasına gələn frankona sözünə dayandığı yönündədir.

Başqa bir iddiaya görə isə frank sözü qədim German dilində "azad" mənasına gələn frey sözündən yaranıb.Frank kəliməsi müasir Fransızcada "franc" şəklində hələ də yaşamaqdadır və 2000-ci ildə avro Fransanın rəsmi pul vahidi olana qədər, Fransada istifadə olunana pulu adlandırmaq üçün istifadə olunub.

Əsas məqalə: Fransa əhalisi

Təxmini olaraq Fransa əhalisi 67 milyondur,əhalinin böyük hissəsi şəhərlərdə məskunlaşmışdır. Fransa əhali sayına görə dünyada 20-ci, Avropada isə,3-cü yerdədir. Fransa Avropa İttifaqı əhali sayına görə Almanyadan sonra 2-ci yerdədir.

2004-cü ildə Fransanın illik artım sürəti %0.68 olmuşdur. 2006-cı ildə 300000 yeni uşaq doğulmuşdur. 2002-ci ildə hər qadına düşən uşaq sayı 1.88 olduğu halda,2008 də bu rəqəm 2.02 ə yüksəlmişdir.[1]

2004-cü ildə,ümumilikdə 140033 nəfər xarici ölkələrdən Fransaya köç edib. Bunlardan 90250-i Afrika ölkələrindən 13710-u isə Avropa ölkələrindən olmuşdur.

1999-cu il siyahıyaalınması zamanı Fransa Respublikasında Əhalinin sıxlığı..
İl İl Əhali Əhali İl Əhali
50 e.ə 1806 2,500,000 29,648,000 1896 40,158,000
1 1811 5,500,000 30,271,000 1901 40,681,000
120 1816 7,200,000 30,573,000 1906 41,067,000
400 1821 5,500,000 31,578,000 1911 41,415,000
850 1826 7,000,000 32,665,000 1921 39,108,000
1226 1831 16,000,000 33,595,000 1926 40,581,000
1345 1836 20,200,000 34,293,000 1931 41,524,000
1400 1841 16,600,000 34,912,000 1936 41,502,000
1457 1846 19,700,000 36,097,000 1946 40,506,639
1580 1851 20,000,000 36,472,000 1954 42,777,162
1594 1856 18,500,000 36,715,000 1962 46,519,997
1600 1861 20,000,000 37,386,000 1968 49,780,543
1670 1866 18,000,000 38,067,000 1975 52,655,864
1700 1872 21,000,000 37,653,000 1982 54,334,871
1715 1876 19,200,000 38,438,000 1990 56,615,155
1740 1881 24,600,000 39,239,000 1999 58,518,395
1792 1886 28,000,000 39,783,000 2006 61,399,719
1801 1891 29,361,000 39,946,000 2011 63,136,180

Fransa Eladuya Fransa — vicdan azadlığının konstitusiyada əksini tapdığı dünyəvi bir ölkədir. 2007-ci ilin yanvarında aparılan bir anket statistikalarının nəticələrinə görə Fransızların 51%-i Katolik, 31%-i ateist, 10%-i başqa dinlərə, 4%-i müsəlman , 3%-i protestan, 1%-i iudey, 1%-i də buddist olduğunu söyləmişdir.

Avropa ölkələrində statistik araşdırmalar Avrobarometre adlı qurumun apardığı daha dəqiq bir nəticəyə görə, Fransız xalqının 34%-i bir tanrının varlığına inandığını, 27%-i müqəddəs varlığa inandığını, 33%-i isə hərhansı bir tanrının varlığına inanmadığını söyləmişdir. Fransada yaşayan müsləmanların sayı barəsindəki fərziyyələr olduqca dəyişkəndir. 1999-cu ildə aparılan əhalinin statistika məlumatlarına görə Fransada yaşayan və müsəlman olan insanların sayı 3,7 milyon olaraq hesablanmışdır. (O dövrkü əhalinin 6,3%-i) Ancaq 2003-cü ildə Fransa Daxili İşlər Nazirliyinin nəşr etdiyi ölkədəki taxmini müsəlman sayı 5–6 milyon olaraq açıqlanmışdır.Müsəlman əhalinin əksəriyyəti Ərəb, Məğrib,zənci mənşəlilər və Türklər təşkil etməkdədir. (Əhalinin 8%-i və yaxud 10%-i) Fransada yaşayan yəhudilərin ümumi sayı isə 600 mindir və Avropadakı ən böyük yəhudi diasporasıdır. Fransadakı dünyəvilik faktı 1905-ci ildən bu yana Fransız hökumətinin hərhansı bir dini tanımasına əngəl olmaqdadır. Bunun yerinə Fransız hökuməti yalnız dini qurum, dərnək və təşkilatlanmaları tanyır və mövcud qanunlar daxilində bu qurumların siyasətə müdaxilə etməsinə mane olur. Scientology, Tanrı'nın Övladı, Moon təriqəti və Günəş Məbədi kimi dini axımlar Fransada təriqət olaraq görülür və digər dinlər ilə eyni bərabər statusa sahib deyillərdir. Təriqətlər isə Fransada xoş qarşılanmayan qurumlardır.

Fransa həm coğrafi, həm də təbii şəraitinin müxtəlifliyinə görə fərqlənir. Fransanın geniş dəniz sərhədləri və Avropanın ən iri nəqliyyat magistralı Reyn çayının onun ərazisində axması, ölkənin iqtisadi əlaqələrinin inkişafında olduqca əlverişli şərait yaratmışdır. Faydalı qazıntılarla, xüsusilə yanacaq resursları ilə kasad olmasına baxmayaraq (uran istisna olmaqla), Fransa zəngin hidroenerji sərvətlərinə (AlpPrineydə), məhsuldar torpaqlara, mülayim və subtropik iqlimə malikdir.

Keçmiş müstəmləkə imperiyası olmuş, bir vaxtlar iqtisadi gücünə görə dünyada Böyük Britaniyadan sonra II yeri tutan Fransa indi bir sıra göstəricilərinə görə, xüsusilə sənaye istehsalının ümumi həcminə görə, ABŞ, YaponiyaAlmaniyadan xeyli geridə qalır.

Fransanın təsərrüfatının ərazi strukturu əsasən XIX əsrdə sənaye çevrilişindən sonra formalaşmışdır. Bu dövrdə əlverişli coğrafi mövqeyinə görə və mineral ehtiyatlarına (xüsusilə dəmir filiz və kömür) malik olan şimal və şərq rayonları daha sürətlə inkişaf etmişdir. Nəticədə ölkənin sənayesi getdikcə daha çox bu rayonlarda təmərküzləşmişdir. İndi də Fransanın 60%-dən çoxu və sənaye məhsulları istehsalının 75%-ə qədəri Havr-Marsel xəttindən şərqdə yerləşir. Ən iri sənaye mərkəzləri Paris, Marsel, Havr, Dünkerk, Lill, Strasburq, Lion, Bordo, Nant, Tuluzadır.

Paris ölkənin paytaxtı olmaqla yanaşı, həm də onun ən mühüm iqtisadi mərkəzidir. Fransanın sənaye məhsullarının 30%-i Paris şəhərində təmərküzləşmişdir. Burada emaledici sənayenin (avtomobilqayırma, təyyarəqayırma, kimya sənayesi və s) 100-ə qədər iri müəssisəsi, başlıca olaraq ən müassir elmtutumlu sahələr yerləşir.

İstehsalın ənənəvi yerləşdirmə xüsusiyyətləri ilə yanaşı yeni amillər meydana gəlmişdir. Sənayenin yeni sahələrinin (neft-kimya, neft emalı) sürətli inkişafı, eləcə də köhnə sahələrin (qarametallurgiya və s.) idxal xammala keçməsi dənizsahili rayonların təsərrüfat potensialının güclənməsinə səbəb olmuşdur.

Fransanın təsərrüfatında aqrar bölmənin İngiltərə və Almaniyaya nisbətən mühüm əhəmiyyəti var. Kənd təsərrüfatında heyvandarlıq üstünlük təşkil edir. Ət, süd məhsulları istehsalına, buğda, şəkər çuğunduru yığımına görə Fransa Qərbi Avropada 1-ci yeri, üzüm yığımına və şərab istehsalına görə isə dünyada ilk yerlərdən birini tutur. Fransa kənd təsərrüfatı məhsullarının iri istehsalçısı olmaqla yanaşı, həm də onun iri ixracatçısıdır.Fransa regionları Cənubi Avropa ölkələrinə daxildir.

Əsas məqalə: Fransa tarixi

Lütesiyanın (Parisin qədim adı) əsası e.ə. III əsrin ortalarında Kelt mənşəli parisi tayfaları tərəfindən indiki Site adasında qoyulmuşdur. Məhz şəhərin müasir adı parisilərin adından götürülmüşdür. Lütesiya haqqında ilkin yazılı məlumata e.ə. 53-cü ildə Yuli Sezarın Qall müharibəsi haqqında 6-cı kitabında rast gəlinir.

e.ə. 53-cü ildə romalılar birinci müvvəffəqiyyətsiz cəhtdən sonra ikinci dəfə şəhərə yaxınlaşmaq istərkən, sakinlər Lutesiya şəhərinə oda vuraraq körpüləri məhv etmişlər. Romalılar adanı lütesiyalılara saxlayaraq Sena çayının sol sahilində yeni şəhər salmışlar. Roma imperiyası zamanında şəhər bir o qədər də əhəmiyyətə malik olmamışdır.

Avropada bir əsrlik kəskin dini qarşıdurma dövrünə yekun vurmuş olmuşdur. Beynəlxalq münasibətlərdə dini amillərin rolu kəskin surətdə azalmışdır. Otuzillik müharibənin nəticələri göstərmişdi ki, mərkəzləşdirilmiş milli dövlətlərin (Fransa, İngiltərə, Hollandiya, İsveç) siyasi perspektiv gələcəyi dalıa inamlıdır. Vestfal sülhü Avropada xarici — siyasi vəziyyəti kökündən dəyişdirirdi. Qüvvələr balansı dəyişdirilirdi. Avropa beynəlxalq münasibətlər sistemi, onun hüquqi əsası və gələcək istiqaməti müəyyənləşmiş olurdu.XVII əsrin II yarısı fransız mütləqiyyətinin apardığı və ona uğur gəyirməyən 4 müharibə ilə səciyyələnir. Bütövlükdə yüzillikdə Avropanın siyasi xəritəsində yeni burjua respublikalarının yaranmasını şərtləndirən Hollandiya və İngiltərə burjua inqilabları baş vermiş və bunun nəticəsində Avropanın siyasi həyatı dəyişmişdi.Burada da Hollandiya daha fəal rol oynayırdı. XVII əsrin ikinci yarısı ilə XVIII əsrin əvvəllərinə Fransanın hərbi-siyasi genişlənmə planı dörd müharibəyə səbəb olmuşdur.

1667–1668-ci illərdə olan ilk müharibədə məqsəd ispan Niderlandının Fransaya birləşdirilməsi idi. Hollandiya, İngiltərə və İsveç arasında Fransya qarşı üçlük ittifaqı yaranmışdı. İsveç Vestfal sülh müqaviləsinin təminatçısı kimi çıxış edirdi. Belə bir şəraitdə XIV Lüdovik müharibəni dayandırmalı olmuşdur. İkinci müharibə 1672–1679-cu illəri əhatə edir. Fransa kralı XIV Lüdovik Hollandiyaya qarşı hücuma keçmişdi. İngiltərə və İspaniya da Hollandiyaya köməklik gö.stərirdilər. Nəhayət 1679-cu ildə Nimvehen sülh müqaviləsi bağlanmışdır. Bu müqaviləyə əsasən Fransa Hollandiya ərazilərini azad etmiş, onun müqabilində isə İspaniyadan, Cənubi Niderlanddan müəyyən ərazilər almışdır. Bu ilk beynəlxalq müqavilə idi ki, sənədləşmə latınca deyil, fransız yazısı ilə aparılmışdır. Bu müqavilə Fransa üçün sərfəli olmuşdur. Belə şəraitdə Versal Almaniyanın zəifliyindən istifadə edərək özbaşına olaraq Almaniyanın bəzi torpaqlarım öz torpağına birləşdirirdi. Fransaya bəraət qazandırmaq üçün xüsusi "Birləşdirmə Palatası" təsis edilmişdir. Beləliklə, 1681-ci ildə Strasburq ələ keçirilmişdi. Üçüncü müharibə 1688–1697-ci illəri əhatə edir. XIV Lüdovikin bu üçüncü müharibəsi, demək olar ki, ümumavropa müharibəsinə çevrilmişdir. Həm quruda və həm də dənizdə 10 il müharibə getmişdir. Hərbi döyüşlər Alman, Niderland, İtaliya, İspaniya torpaqlarında gedirdi. Burada Fransa məğlub olmuş, 1697-ci ildə sülh müqaviləsi bağlanmışdı. İspaniya kralı II Kari (1700-cü il) öldükdən sonra XIV Lüdovikin nəvəsi V Filipp Kral elan edildi.

Bu vaxt XIV Lüdovik öz ordusunu İspaniyaya göndərmişdir. O, öz nəvəsi adından özü İspaniyanı və müstəmləkələri idarə etmək fikrində idi. Bu isə bir çox Avropa dövlətlərini qıcıqlandırmışdır. Odur ki, geniş ittifaq yaratmalı olmuşlar. XIV Lüdovikin dördüncü müharibəsi başlamışdı. Bu müharibə İspan vərəsəliyi uğrunda gedən müharibə idi. Bu müharibə 1701–1713-cü illəri əhatə edirdi. Müharibədə, demək olar ki, bütün Qərbi Avropa iştirak edirdi. Həmin vaxtlar — 1700–1721-ci illərdə Şimal müharibəsi də gedirdi (Şimali və Cənubi Avropa arasında gedirdi). İspaniya vərəsəliyi uğrunda müharibə Almaniya, Fransa, İtaliya və İspaniya arasında gedirdi. Fransa məğlub olmuş və sülh istəmişdir. Beləliklə, 1713–1715-ci illərdə Utrextdə sülh konqresi keçirilmişdir. Konqresdə Fransa, İngiltərə, Hollandiya, Savoyya, Portuqaliya, Venesiya, Papa vilayətləri, İspaniya və digər dövlətlər iştirak etmişlər. Müharibənin bitməsi barədə olan bu Utrext sülh müqaviləsində İspaniyanın vərəsəliyi barədə bir neçə müqavilənin şərtləri də yad edilmişdir.

Orta əsrlər

Parisin planı, 1223-cü il

Romalıların hökmranlığı 508-ci ildə franklıların gəlişindən sonra süqut etdi. Filipp II Avqustun hakimiyyəti illərində şəhərin müdahiəsi möhkımləndirilmiş: 1190-cı ildə sağ sahil, 1210-cu ildə sol sahil boyu qala divarları, şəhərinh qərb hissəsidə isə Luvr qəsiri tikilmişdir.

XI əsrdən başlayaraq Paris Avropanın mədəni-maarif və dini mərkəzinə cevrilməyə başlayır. XIII əsrdən etibarən sol sahil boyu soralar Strabon universitetinin yaranmasında mühüm rol oynamış coxlu kolleclər acılır.

XIV əsrdə Böyük bulvar deyilən yerdə, sol sahil boyu yeni qala divarları tikilir.

XVII əsrdə xarici siyasət

1665-ci ildə İspan kralı IV Filip vəfat etdi. Bununla yanaşı, XIV Lüdovik da İspan mallarının bir hissəsinə haqq qazandırdı, çünki mərhum Kralın Mariya Terezanın vergi ödəməməsi onun atasının qanuni qüvvəsinin mirasını məhrum etdi. Bir bəhanə olaraq, Fransız tərəfi İspaniya Hollandiya bir sıra sahələrdə devolution hüququ istifadə edərək, ilk nikah uşaqlar miras üstünlük idi.Xüsusi hüququn dövlət mübahisələrinə xas həddən uzadılması ilə XIV Lüdovik, İspaniya Hollandiyasını ilk nikahından IV Filipin qızı Mariya Terezaya verməyə çağırdı. Buna görə, 1667-ci ildə başlayan müharibəyə "devolutionary" deyildi. Turenn'in oynadığı liderlikdə həlledici rol, hərbi əməliyyatlar, fransızlar üçün uğurlu inkişaf etdi.

Yalnız iki həftə içində Voban Lill'i müvafiq bir mühasirə altına aldı və 1668-ci ilin əvvəlində Şahzadə Condenin ordusu İspanlara məxsus Franş-Komte işğal etdi. Ancaq Fransanın güclənməsi, dəniz qüvvələrini qorxutdu — İngiltərəyə, Hollandiyaya və İsveçə, anti-Fransız alyansını bağladı.Koalisiya ilə müharibə təhlükəsi altında olan XIV Lüdovik, 2 May 1668-ci ildə Aran sülh müqaviləsini imzalamağa məcbur edildi. Buna görə Flandersin cənubunda, Lille də daxil olmaqla, bir sıra strateji əhəmiyyətli qalalar qorunub saxlanıla bilərdi.Sülhün bitməsindən bir gün keçdikdən sonra yeni bir müharibəyə hazırlıq başlandı. Hollandiyanı bu dəfə Hollandiyanı Fransa qoşulmaqdan önlədirən əsas düşmən olaraq seçilmişdi. Uzun danışıqların nəticəsi olaraq,XIV Lüdovik diplomatları İngiltərənin, İsveçin və Bavyeranın dəstəyini ala bildi. 1672-ci ilin martında ingilislər Hollandiyaya müharibə elan etdilər, apreldə isə Fransızlar eyni şeyi etdi. Hollandiyalı müharibə başladı.İyun ayında Hollandiyalı müharibə əsnasında Fransız ordusu, cənubdan İspaniya Hollandiyasını yaxaladı, Reynə zorladı və Hollandiyanı işğal etdi.

Yalnız 22 gündə, Fransızlar qırx şəhərləri ələ keçirdilər və artıq Hollandiyaya gəldikləri zaman, Hollandiyalılar, daşqınların açılması və geniş əraziləri dəniz suyuyla daşqınlarkən, bu şəhəri etibarlı bir ada çevirdi.İşğalçılara qarşı hər gün dayandığına Narıncı Şahzadəsi rəhbərlik edirdi, dövlət çevrilişinin nəticəsi olaraq respublika içərisində bütün gücləri sıxışdırdı. Hərbi əməliyyatlara əlavə olaraq, Fransaya qarşı bir koalisiya yaratmaq üçün fəal diplomatik danışıqlar apardı. Onun səyləri meyvə gətirdi: İspaniya, Alman imperatoru və bir sıra alman hökumətləri XIV Lüdovikə qarşı müharibəyə girdi. 1673-cü ilin sonunda Fransız əsgərləri Hollandiyanı tərk etmək məcburiyyətində qaldılar.

1674-cü ildə İngiltərə ayrı bir sülh etdi. Fransa güclü koalisiyaya qarşı mübarizədə indi yalnız İsveçin köməyinə arxalana bilər. Yazda, Vauban tərəfindən dəstəklənənXIV Lüdovikin əmri altında ordu, Franş-Komte işğal etdi. Ancaq Rineland ərazilərindən Fransız qoşunları üstün düşmən qüvvələrinin təzyiqi altında geri çəkilməyə məcbur edildi. Palatinadan ayrılaraq, buruq torpağın prinsipi tətbiq olundu, dinc yaşayış yerləri məhv etdi və sakinlərini öldürdü. Düşmənin ədədi üstünlüyünə baxmayaraq, 1674-cü ilin ikinci yarısında Fransız hələ də təşəbbüskarı ələ keçirməyə müvəffəq olmuşdur. Avqust ayında Seneffe (Fransız Flanders) altında Conde Şahzadəsi, Portuqaliya Şahzadəsinin müttəfiq ordusunu məğlub edərək, Parisə hərəkət etdi. Düşən və qışda Turen düşmənini Alsacedə çökdü. Ancaq gələcək ildən etibarən Fransa həm də ən yaxşı komandirlərini itirdi.

İyun ayında 1675-ci ildə Turenn küçə nüvəsi tərəfindən öldürüldü. Ölümündən sonra Alsace ordusunun əmrini alan Şahzadə Conde düşməni düşməni dayandıra, sonra işindən təqaüdə çıxaraq qala üçün təqaüdə çıxdı. Ancaq gələcəkdə döyüşlər fransızlar üçün yaxşı bir şəkildə formalaşdı. İspaniyadakı bir sıra şəhərləri işğal etdilər və gənc Fransız donanması İspan və Hollandiyalı heyətlərdə Aralıq dənizində zəfər qazandı.1678-ci ildə Nimvehen dünyasına görə Fransaya Franche-Comte və İspaniyadakı bir sıra şəhərləri dəvət etdi. Bu müqavilə XIV Lüdovikin xarici siyasətinin ən böyük nailiyyətlərindən idi və o vaxtdan ona "Böyük" deyildi.

Yeni tarix

Əsas məqalə: Böyük Fransa inqilabı
Əsas məqalə: Bastiliyanın alınması
Əsas məqalə: Vandeya üsyanı

XIV Lüdovikin zamanında kral iqamətgahı Versala köçürülür. Buna baxmayaraq Parisin artan iqtisadi potensialı və əhalisi onu siyasi mərkəz olaraq daha da aktuallaşdırır. 1844-cü ildə indiki dairəvi yol boyu sayca üçüncü qala divari tikilərək şəhərətrafı 16 girişli qala divarlarının uzunluğu 36 km-ə çatdırılır.

Bastiliyanın alınması

XIX əsrdə 21 beynəlxalq sərginin beşi Parisdə keçirilir ki, bu da şəhərin mədəni siyasi həyatına çox müsbət təsirini göstərir.

Eyfel qülləsi Ümumdünya sərgisi münasibətilə 1889-cu ildə tikilmişdir.

Almanlar tərəfindən Parisin işğalı, fəhlələrdən, xırda sənətkarlardan və burjuaziyadan ibarət Paris Kommunası Fransa imperiyasını süquta yetirir.

Böyük Fransa inqilabı (1789–1799) — Fransa və Avropa siyasi tarixində köklü dəyişikliklərə səbəb olmuş ən mühüm hadisələrdən biri. O dövr Fransasında, eləcə də digər aparıcı Avropa ölkələrində hakim zadəgan və katolik ruhanilərinə verilmiş qeyri-məhdud imtiyazlarla xarakterizə olunan mütləq monarxiyadan demokratiya, vətəndaşlıq və insan hüquq və azadlıqları kimi mütərrəqqi prinsiplərə əsaslanan siyası-sosial qiyam.

İnqilab qanlı iğtişaşlar, minlərlə insanın təqib və edamıyla müşahidə olunumuş, hətta beynəlxalq səviyyədə ciddi narahatlıq doğurmuşdur. İnqilab özündən sonra Avropada Napoleon müharibələri, Fransada monarxiyanın bərpası və nəhayət müasir azad, demokratik Fransanın simasını müəyyənləşdirəcək daha iki inqilaba səbəb olmuşdur. İnqilabdan sonrakı 75 il ərzində Fransa respublika, diktatorluq, konstitusiyalı monarxiya və iki müxtəlif imperiyalar halında mövcud olmuşdur.

Əsas məqalə: Fransa Direktoriyası

Direktoriya, Fransa Direktoriyası (fr. Directoire exécutif, französisch Le Directoire; 26 oktyabr 1795–24 dekabr 1799) Fransa inqilabından sonra Milli Konvent tərəfindən 1795-ci ildə qəbul edilmiş konstitusiyaya əsasən idarəetmə forması, beş nəfərdən ibarət (fr. membres du Directoire) icraedici orqan (Fransa Respublikası Konstitusiyası 1795, bənd 132). Direktoriya üzvülüyünə namizəd Beşyüzlər Şurası tərəfindən irəli sürülür və Ansionlar Şurası tərəfindən 5 il müddətinə təkrar seçilməmək şərti ilə seçilir (Fransa Respublikası Konstitusiyası 1795, bəndlər 132, 133, 137 və 138) Direktoriya üzvü 40 yaşından yuxarı, Direktoriya üzvülərindən qohumu olmamaq şərti ilə, Qanunverici Korpusun üzvüləri və nazirlərdən seçilir (Fransa Respublikası Konstitusiyası 1795, bəndlər 135, 136, 139). Hər bir Direktoriya üzvü İcraedici Direktoriyanın prezidenti (fr. président du Directoire) olub (Fransa Respublikası Konstitusiyası 1795, bənd 141), eyni zamanda İcraedici Direktoriyanın katibi (fr. secrétaire du Directoire) seçilir (Fransa Respublikası Konstitusiyası 1795, bənd 143). Direktoriya iclaslarını Qanunverici Korpusda keçirir (Fransa Respublikası Konstitusiyası 1795, bənd 171). Direktoriya iclasının yetərsayı üçün 3 üzvünün iştirakı vacibdir (Fransa Respublikası Konstitusiyası 1795, bənd 142).

Müasir tarix

İkinci dünya müharibəsində şəhər faşist Almaniyası tərəfindən işğal edilir və işğal 1944-cü ilə kimi davam edir.

Setif və Gelma qətliamı — 8 may 1945-ci ildə Əlcəzairin Setif, Guelma və Kherrata şəhərlərində Fransa ordusunun mülki əhaliyə qarşı törətmiş olduğu qətliam. Fransa hökumətinin verdiyi rəsmi məlumatda öldürülmüş əlcəzairlilərin sayı 1200, yaralıların sayı 1500 göstərilsə də digər mənbələrdə öldürülmüş əlcəzairlilərin sayının 6000 ilə 45 000 arasında olduğu bildirilir.

1968-ci ildə Paris kütləvi ixtişaşlar meydanına çevrilir ki, bu da hakimiyyət dəyişikliyi ilə nəticələnir.

Əsas məqalə: Napoleon Bonapart

Napoleon Bonapart (it. Napoleone Buonaparte, fr. Napoléon Bonaparte; 15 avqust 1769 – 5 may 1821) — Fransa imperatoru, bacarıqlı sərkərdə. I Napoleon həyatı boyu aşağıdakı vəzifələri daşıyıb : Fransa inqilabi ordusunun generalı, Fransa Respublikasının birinci konsulu (9 noyabr 1799–20 mart 1804), fransızların imperatoru (18 may 1804–11 aprel 1814, 12 mart 1815–22 iyun 1815), İtaliya Respublikasının Prezidenti (26 yanvar 1802–17 mart 1805), İtaliya kralı (17 mart 1805–11 aprel 1814), Reyn İttifaqının protektoru (12 iyul 1806–19 oktyabr 1813), İsveçrə Konfederasiyasının mediatoru (19 fevral 1803–19 oktyabr 1813), Berqin Böyük Hersoqu (1808–1809).

Əsas məqalə: III Napoleon

III Napoleon tam adı Şarl Lui Napoleon Bonapart (fr. Charles Louis Napoléon Bonaparte; 20 aprel 1808, Paris – 9 yanvar 1873 Chislehurst, London) — II Respublika prezidenti, fransızların ilk prezidenti və II Fransa Impeiyasının III. İmperatoru I Napoleonun qardaşı oğlu olmuşdur.

Bir sıra çevriliş cəhdindən sonra dinc yolla 1848-ci ildə II Respublika prezidenti kimi hakimiyyətə gəlmiş, 1851-ci ildə qanuni hakimiyyəti ləğv edib avtoritar polis rejimi yaradaraq bir ildən sonra özünü III İmperator elan edir. On illik qəddar bonapartizm ideyaları altında idarəçilikdən sonra 1860-cı ildə demokratik reformalar apararaq Fransanın iqtisadi, sənaye potensiyalının güclü inkişafına səbəb olmuşdur. 1870-ci ildə liberal konstitusiya qəbul edildikdən sonra, hakimiyyət yenidən qanuni parlamentə qayıdır. Fransa – Prussiya müharibəsində almanlara əsir düşən III Napoleon Fransanın sonuncu monarxı sayılır.

Əsas məqalə: Şarl de Qoll

Şarl de Qoll (fr. Charles André Joseph Marie de Gaulle; 22 noyabr 1890 – 9 noyabr 1970) – fransız generalı və siyasətçisi. İkinci dünya müharibəsində alman faşistlərinə qarşı Müqavimət hərəkatına rəhbərlik etmişdir. 1944–46-cı illərdə Fransada yaradılmış müvəqqəti hökumətə başçılıq etmişdir. 1958-ci ildə Əlcəzair müharibəsi zamanı o, yeni hökumətin yaradılması üçün tapşırıq alır. Qoll bu ərəfədə konstitusiya islahatını həyata keçirir və Beşinci respublikanın əsasını qoyur. Qoll elə həmin il yeni respublikanın prezidenti seçilir. O, 1959–69-cu illərdə Fransanın prezidenti kimi yeni respublikanın formalaşmasında böyük rol oynamışdır. Onun qoyub getdiyi "Qollizm" ideologiyası bu gün də Fransa siyasətində böyük rol oynayır.

Fransanın görməli yerləri çoxdur. Bura memarlıq tikililəri, küçə və meydanlar, körpülər və s. aiddir. Bunlardan üçü – Napoleonun sərəncmı ilə 1806–1836-cı illərdə memar Jan-Fransua Şalqrin tərəfindən tikilmiş Zəfər tağı, 1887–1889-cu illər arasında Qustav Eyfelin layihəsi əsasında inşa edilmiş Eyfel qülləsiXII əsrdə Site adasında tikilmiş Notr-Dam de Pari kilsəsi Parisin simvoluna çevrilmişdir

Əsas məqalə: Zəfər tağı (Paris)
Əsas məqalə: Eyfel qülləsi
Əsas məqalə: Notr-Dam de Pari
Əsas məqalə: Luvr muzeyi
Əsas məqalə: Monsoro qəsri

Əhali və şəhərlər. 66 630 602 nəfər əhalisi olan Fransa əhalisinə görə 21-ci ,Avropa Birliyi içində Almaniyadan sonra 2-ci ölkədir.Dünya əhalisinin 0,88%-ni təşkil edir. Ölkənin böyük şəhərləri Paris, Marsilya,Lyon, Lille, Toulouse, Nice ve Nantesdir.Ölkə əhalisinin 84%-i şəhərlərdə yaşayır.

Fransa əhalisinin əksəriyyətini fransızlar təşkil etdiyindəm o,təkmillətli dövlət sayılır. Fransız milləti qədim aborigen tayfaları qalların(keltlər),Roma işğalçılarının,german tayfalarının qarışması nəticəsində formalaşmışdır."Fransız",həm də "Fransa" toponimlərinin mənşəyi V əsrdə ölkənin şimal hisssəsini zəbt edən german tayfalarından olan frankların adından götürülmüşdür. Əhalisinin 90%-i fransızlardır.Orta ömür müddəti 82.3 ildir(qadınlar 85.4,kişilər üçün 79.2).

Fransada qadınların sayı 34,336,315 ,kişilərin sayı 32,291,287 nəfərdir. Ölkədə təbii artım 2015-ci il üçün 0,4%-dir.Əhali tərkibində yaşlı əhalinin payı getdikcə artır.

Fransızlar Avropanın roman xalqlarına aid edilir.Fransız milləti qədim aborigen tayfaları qalların(keltlər),Roma işğalçılarının,german tayfalarının qarışması nəticəsində formalaşmışdır."Fransız",həm də "Fransa" toponimlərinin mənşəyi V əsrdə ölkənin şimal hisssəsini zəbt edən german tayfalarından olan frankların adından götürülmüşdür.

Daha çox inkişaf etmiş qall-roman mədəniyyətinin təsiri ilə german dilli franklar yerli əhali ilə qaynayıb-qarışır,öz dilləri və adət-ənənələrini tədricən itirirlər.843-cü ildə romanlaşmış franklar güclü krallıq yaradır və onu Fransa adlandırırlar.Ona görə də Fransanın əhalisinin formalaşmasında onun şimalı və cənubunda müxtəlif etnik komponentlər iştirak etmiş və romanlaşma dərəcəsi də bu bölgələrdə eyni olmamışdır.

Etnik qruplar əsasən ətraf bölgələrdə yaşayır. Fransanın etnik tərkibi rəngarəngdir,dünyanın hər yerinden 100den çox etnik qrup var,ancaq buna baxmayaraq ölkədə tək dil fransız dilidir.

Oksitan-10.2%

Alsak-2.1%

Flamand-0.2%

Lotaring-0.4%

Breton-0.8%

Katalon-0.4%

Korsikalilar-0.3%

Bask-0.1%

Alman-2.5%

Bunlar dil və mədəniyyətləri ilə fərqlənən bretanlı(1.5mln nəfər),elzaslı(1mln-dan çox),flamandlı,korsikalı,basklar və katalonlardır.Bretanlılar kelt dil qrupuna aid olub Bretan yarımadasının qərb əyalətlərində;alman dilinin yerli ləhcəsində danışan elzaslılarElzas və Lotaringiyada;holland dilinə yaxın dildə danışan korsikalılar Korsika adasında yaşayırlar.Katalonlar və basklar Pireneyin ətəklərində məskunlaşmışlar.Etnik qruplar fransız dilində təhsil alır və fəaliyyətlərində bu dildən geniş istifadə edirlər.

Fransada əhalinin 85%-i "ağ" irqə,3.3%-i "qara" irqə,10%-i Şimali Amerika ,1.7%-i Asyalılara mənsubdur.

2014-cü ildə Fransada olan 229 000 xaricinin təxminən 8%-i portuqal,5%-i ingilis,5%-i ispan,4%-i italyan,4%-i alman,3%-i roman,3%-i belçikalı idi.

Avropanın digər iri dövlətləri ilə müqayisədə Fransada əhali sürətlə artır.Bunun bir cəhəti dövlətin doğumu artırmaq istiqamətində apardığı demoqrafik siyasət.digəri isə immiqrasiyadır. Fransada 5mln.immiqrant yaşayır.Bunlar Şimali Afrika ölkələri,Fransanın keçmiş mütəmləkələrindən gələnlər,həmçinin portuqaliyalılar,italyan və türklərdirFransa əhalisinin ümumu sayı 66.8mln nəfərdir.Ölkədə təbii artım 2015-ci il üçün 0,4%-dir.Orta ömür müddəti 79 ildir(qadınlar 83,kişilər üçün 76).Fransada əhalinin həyat səviyyəsi təqribən Almaniya və Böyük Britaniyada olduğu kimidir.ÜDM-un 30%-dən çoxu sosial sektora sərf olunur.

Ən mühüm sosial problem işsizlikdir.2010-cu ilin oktyabr ayında hökumətin təqaüd yaşının uzadılması(62yaş) haqda sərəncamının kütləvi etirazlara səbəb olması da işsizliyin aradan qaldırılmasında maneə kimi izah olunur.Ölkədə kilsənin təsiri İtaliya və İspaniyada olduğu kimi o qədər də güclü deyildir.Fransa əhalisinin 90%-i katoliklərdir.

Fransada orta sıxlıq hər kv.km-də 110 nəfərdir.Ən sıx əhali Pireney,Alpın cənub yamaclarında,Mərkəzi massivdə cəmlənmişdir.Ölkənin ən iri şəhərləri _Paris,Liyon,Marsel,Lill,Tuluza,Nitsa,Strasburq burada yerləşir.Əhalisinin3/4-ü şəhərlərdə yaşayır.Aqlomerasiyaların sayı 50-ni ötmüşdür.Şəhər əhalisinin 60%-i aqlomerisyalarda yaşayır.

Fransada təhsil pulsuzdur. Ölkənin müasir təhsil sisteminin əsası 1880–1890-cı illərdə qoyulub və 6 yaşından 16 yaşınadək uşaqlar üçün icbari xarakter daşıyır. Dövlət, eləcə də özəl təhsil müəssisələri mövcud olan Fransada məktəblilərin təxminən 20 faizi özəl orta təhsil müəssisələrində oxuyur.

Həm dövlət, həm də özəl təhsil müəssisələri üçün bütün məktəb proqramlarını dövlət təsdiq edir. Həmçinin müsabiqə və imtahanların keçirilməsi də dövlət tərəfindən təmin olunur. Bakalavriat dərəcəsi səviyyəsinədək diplomların verilməsi hüququ yalnız dövlətə məxsusdur.

1959-cu ildən bəri özəl təhsilə dövlət tərəfindən yardım edilir. Ölkədə hər 9 özəl məktəbdən 8-i bu yardımdan yararlanır. Özəl sektorda çalışan müəllimlərin əməkhaqqı və təhsil xərclərini də dövlət ödəyir.

Fransanın təhsil sistemi aşağıdakı struktura malikdir:

* məktəbəqədər təhsil (6 yaşınadək);

* ibtidai təhsil (6–11 yaş);

* orta təhsil (11–18 yaş) (orta təhsilin sonunda bakalavriat diplomu verilir. Bu diplom imtahansız universitetə qəbul olmaq hüququ verir);

* ali təhsil.

Müxtəlif pillələrdə təhsilin təşkili və məzmunu, 30 ildən artıqdır ki, həyata keçirilən islahatlarla müşayiət olunur. Aparılan islahatlar təhsilin demokratikləşdirilməsini və onun inkişaf etməkdə olan cəmiyyətin ehtiyaclarına yönəldilməsini təmin edir. Fransada son illərin əsas təhsil islahatları aşağıdakılardan ibarətdir:

* 3 yaşından 5 yaşınadək uşaqlar üçün məktəbəqədər uşaq müəssisələri şəbəkəsinin inkişafı;

* ibtidai məktəblərdən kolleclərə keçid imtahanlarının ləğv edilməsi, təhsildən geri qalan şagirdlər üçün adaptasiya siniflərinin yaradılması;

* xüsusiləşdirilmiş və ibtidai məktəbdən kollecə qədər qruplara bölünmə olmadan təhsilin ümumi sütununun təşkili;

* təhsilin ödənişsiz olması (şagirdlərin təhsil müddəti ərzində lazımi vəsaitlərlə təmin olunması, məktəbə gediş haqlarının ödənilməsi);

* yeni fənlərin tədris proqramına daxil edilməsi: (informatika, vətəndaş cəmiyyətinin əsasları və digər).

Paris Şimali Fransa ovalığının mərkəzində,Sena çayının sahilində yerləşir.Paris dünyanın ən gözəl şəhərlərindən biridir.Turist qəbuluna görə dünyada birincidir.(76.8mln.nəfər,2010-cu il)

Parisin "ürəyi" sayıln Site adası(Sena çayı sahilində yerləşir) şəhərin qədim hissəsidir.Digər sözlə,bura açıq səma altında qədim abidələr muzeyidir.

Fransanın görkəmli şəxsiyyətlərinin,o cümlədən Volterin,Russonun,Hüqonun,məzarları yerləşən möhtəşəm Panteon,naməlum əsgərin məzarı önündə əbədi məşəl yanan Zəfər tağı,Milli teatr_Qrand Operanın binası,Ədalət məhkəməsi sarayı,Müqəddəs Maqdalena kilsəsi,Bonapart Napaleonun məzarı olan Əlillər məbədi və bir çox başqa tikililər Parisə təkrarolunmaz görününş verir.Eyfel qülləsi Parisin rəmzi hesab olunur.İki min il yaşı olan şəhərin mənzərəsini seyr etmək üçün hər il 3 milyonadək turist hündürlüyü 300 metr olan bu qülləyə qalxır.

Fransanın böyük bir hissəsi Qərbi Avropada yerəlşir.Onun materik hissəsi şimal-şərqdə Belçika,Lüksemburq ve Almaniya,şərqdə-Isveçrə,cənub-şərqdə-Monako və Italiya,cənub-qərbdə-Ispanya və Andorra ilə sərhəddir.Fransanın sahili 4 su hövzəsi ilə yuyulur(La-Manş,Atlantik okeanı,Şimal dənizi və Araliq dənizi).Ölkənin qərb və şimal sahilləri Atlantik dənizi ilə(Biskay körfəzi və La-Manş boğazı),cənub sahili isə -Araliq dənizi(Lion körfəzi və Liquriy dənizi) ilə yuyulur.Dəniz sərhədlərinin uzunluğu 5500 kilometrdir.

Fransa Qərbi Avropa ərazisində yerləşən ən böyük ölkədir.Fransa demək olar ki, Avropa İttifaqınin ərazisinin beşdə birini tutur.Həmçinin Aralıq dənizində yerləşən Korsika adası ve iyirmiden çox asılı ərazilərdə bu dovlətin tərkibinə daxildir.Ölkənin ümumi sahəsi 547.030 kvadrat kilometr.

Coğrafi mövqе. Аvrоpаnın qərbində yеrləşir; Fransanın

ərаzisi 551,6 min kv. km,əhalisi 65.8 mln nəfərdir.

Tərkibinə Aralıq dənizindəki Korsika adası və bir sırа kiçik sahil adaları daxildir. Fransa ilə qonşuluqda Almaniya, ltaliya, Belçika,İsveçrə ,İspaniya kimi inkişaf etmiş ölkələr və оnlаrın ən mühüm sanaye

rаyоnlаrı yеrləşir. Ölkənin qərb sərhəddinin xeyli hissəsi təbii sədlər boyunca keçir.Pireney dağları Fransanı İspaniyadan ayırır,cənub-şərqdə İtalya və İsveçrə ilə sərhəddi Alp və Yura dağları boyuncadır.Fransa-Almaniya sərhəddinin xeyli hissəsi Reyn çayı boyuncadır.Yalnız şimalda Fransa-Belçika sərhəddi ovalıqdan keçir.Ölkənin ümumi sərhədlərinin 2/3-si dəniz sərhədlərinin(3120 km) payına düşür.Fransanın sərhədlərində mikrodövlətlər yerləşir.Bunlar Mavi sahil bölgəsində Monako,Pireney dağları ilə sərhəddə isə Andorradır.

Ölkənin coğrafi mövqeyinin xüsusiyyətlərinə Atlantik okeanı ilə Aralıq dənizi arasında yerləşməsi;iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş dövlətlərdə qonşu olması;Afrikanın qərb ölkələrinə yaxınlığı ;Belçika və İsveçrənin fransız dilli əhalisinin yaşadığı bölgələrdə həmsərhəd olması ;sualtı La-Manş tuneli vasitəsilə Böyük Britaniya ilə rahat qonşuluq əlaqələrinin olması və s. aiddir.

Ölkə ərazisində 3 təbii-coğrafi bölgə ayrılır. Ölkənin сənub — şərq və сənub — qərb sərhəddi boyunса

уüksək Alp və Рirеnеу, orta hündürlüklü Yura dağları uzanır.

Ölkənin mərkəz və şərq bölgəsində çox parçalanmış orta hündürlüklü dağlar və yüksəkliklər yerləşir.

Fransa Alplarının hündürlüyü 4000m-dən yüksəkdir.İtaliya ilə sərhəddində Monblan dağı(4807m) nəinki Fransada,həm də Avropada ən yüksək zirvədir.Alp dağlarının ezackar təbiəti(kars mağaraları,dağ gölləri,şəlalələr),infrastruktur tikililəri(tunellər,dağ-xizək obyektləri və s.) turizm-rekreasiya cəhətdən xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Fransa mineral sərvətlərin müxtəlifliyinə görə seçilən dövlətdir.Qərbi Avropada dəmir filizi,boksit,kalium və daşduz,uran filizi ehtiyatına görə qabaqcıl yerlərdən birini tutur.

Fransa ərazisinin əksər hissəsində mülayim-isti və rütubətli dəniz iqlimi hakimdir.Okean sahilindən şərqə doğru getdikcə iqlimin kontinentallığı artır.Buna baxmayaraq,dağlar istisna olmaqla ölkənin əksər hissəsində qış temperaturu müsbətdir.Dağlıq ərazilərin iqlimi isə sərtdir.

Fransada çay çoxdur.Ən mühüm şayları Luara, Rona,Sena və Haronnadır.Ölkənin şinal-şərq sərhəddində Reyn,Mazel,Şeld çaylarından qonşu dövlətlər müştərək istifadə edirlər.Fransa çaylarının hidroenerji ehtiyatı çoxdur.Enerji ehtiyatının yarısı Rona və onun qollarının payına düşür.Hidroenerji ehtiyatına görə Qərbi Avropada Norveç və Balkan ölkələrindən geri qalır.Ölkədə göl azdır.Göllərdən ən mühümü Cenevrədir.Bu gölün xeyli hissəsi İsveçrə ərazisindədir.

Ölkənin torpaq bitki örtüyü müxtəlifliyi ilə seçilir.Ovalıqlarda boz-meşə,şimal-qərbdə podzollaşmış boz torpaqlar yayılmışdır.Dağlıq ərazilərdə dağ-meşə boz torpaqları üstünlük təşkil edir.Torpaqlar təbii məhsuldarlığını itirmişdir.Cənubi Fransada meşələrin qırılması,heyvanların otarılması torpaq eroziyasına səbəb olmuşdur.Fransada ətraf mühit insan fəaliyyəti nəticəsində tamamilə dəyişilmişdir və ölkənin hər yerində mədəni landşaft üstünlük təşkil edir.Təbii meşə massivləri yalnız Vogez,Yura,Şimali Alplarda qalmışdır.Ölkədə meşəsalma işləri genişləndirilir.Aralıq dənizi sahili bölgələrində zeytun,subtropik meyvə ağacları,üzümlüklər,bəzək ağacları geniş yayılmışdır

Fransanın ərazisində qədim dövrlərdə müxtəlif tayfalar(kelt,qall,iber,hun,liqu,german,franklar) məskunlaşmış və onlar bir sıra şəhərlər salmışlar(Marsel,Nitsa və s.).843-cü ildə yaranmış Frank krallığında uzun müddət feodal çəkişmələri mövcud idi.XV əsrin ikinci yarısından mərkəzləşmiş dövlətin yaranması başa çatır.Fransada mütləqiyyət üsul-idarəsi möhkəmlənir.Kral idarəolunma hakimiyyətinin sisteminə XVIII əsrin axırında baş verən Böyük Fransa inqilabı son qoyur.1792-ci ildə Fransada ilk dəfə respublika təsis edilir(1-ci respublika)1799-cu ildə hərbi çevrilişdən sonra ölkədə Napoleon Bonapartın hərbi diktatura rejimi (əvvəlcə konsulluq,1804-cü ildən isə imperiya formasında)yaranır.Napoleonun məğlubiyyətindən sonra ölkədə 1814-cü ildən 1848-ci ilədək konsitusiyalı monarxiya üsul-idarəsi bərqərar olur.1848-ci il fevral inqilabı respublika quruluşunu yenidən bərpa edir(2-ci respublika),lakin 1852-ci ildə respublika üsul-idarəsini III Napoleonun imperiyası əvəz edir.1870-ci il sentyabr inqilabı 3-cü respublikanın yaranmasına səbəb olur(1870–1940).1871-ci ilin mart ayında Parisdə baş verən inqilab nəticəsində Paris kommunası adlanan hakimiyyət sistemi yaradılır.Cəmi 72 gün fəaliyyət göstərən Paris kommunası hökumət tərəfindən amansız təqiblərə məruz qalır.

XIX əsrin sonunda Fransa müstəmlək sisteminin yaradılması başa çatır.O,Böyük Britaniyadan sonra dünyanın ən iri müstəmləkəçi dövlətinə çevrilir.Fransa Antantanın tərkibində I dünya müharibəsində iştirak edir.1919-cu il Versal sülh müqaviləsi fransızların xeyrinə həll edilir(Almaniyanın zəbt etdiyi Elzas və Lotaringiyanın şimal-şərq hissəsi Fransaya qaytarılır və s.)

1940-cı ildə Fransa Almaniya və İtaliya ordusu tərəfindən zəbt edilir.1944-cü ilin axırlarında antihitler koalisiya ordusu və Fransa Müqavimət hərəkatının fəaliyyəti nəticəsində ölkə işğaldan azad edilir.1946-cı ildə 4-cü respublikanın,1958-ci ildə isə 5-ci respublikanın konsitutsiyası qəbul edilir.Beləliklə,Böyük Fransa inqilabından sonra ölkədə 5 respublika üsul-idarəsi (1792–1799;1848–1852;1870–1940;1946–1958;1958-ci ildən sonra) mövcud olmuşdur.5-ci respublika dövründə Fransa Avropa və dünya siyasətində lider müvqeyi ilə yanaşı iqtisadiyyatda da güclü dövlətə çevrilmişdir.

Fransanın avropa hissəsində mülayim dəniz iqlimi,şərqdə mülayim-kontinental,cənubda isə subtropik iqlim muşahidə edilir.Yay kifayət qədər isti və quru olur- iyulda orta hava tempiraturu + 23–25 dərəcəyə çatır,qış aylarında isə hava yagışlı keçir,orta tempiratur isə + 7–8 °C olur.

Yağıntıntilarin əsas hissəsi yanvar-aprel aylarında düşür və onların ümumi sayı 600–1000 mm arasında dəyişir.

Fransanın müasir təhsil sistemi sonuncu 200 ildə təşəkkül tapmış və dünyada ən qabaqcıl təhsil sistemlərindən birinə çevrilmişdir. Onun başlıca xüsusiyyəti dövlət təhsil müəssisələrinə sahib olmasıdır. Fransada təhsil almaq xaricilər də daxil olmaqla, hamı üçün pulsuzdur.(Düzdür, universitetlərdə tələbələrdən nominal ödəmə alınır). Daha bir xüsusiyyəti isə təhsilin əyalətlərdə də paytaxtda olduğu kimi keyfiyyətli olmasıdır.

Sonuncu məlumatlara görə, Fransada şagird və tələbələrin sayı 15 mln. yüksəlib və bu da ölkədəki əhalinin 4/1 təşkil edir. Ölkədə 7 min kollec və 2600 lisey var. Hər il dövlət büdcəsindən təhsilə 21 faiz vəsait ayrılır.

Fransadakı təhsil sistemi çox aydın ifadə edilən milli xüsusiyyətlərə malikdir. Bu ölkədə silklərə bölünmə, diplom və təhsil alma dərəcələrinin xüsusi sistemləri var. Dövlət təhsil müəssisələrində verilən diplomlara qarşı xüsusi yanaşma olur: belə ki, onlar digər özəl məktəb və universitetlərə nisbətən daha yüksək qiymətləndirilir.

Dil mərkəzləri

Fransız dilinin xarici dil kimi tədris olunması üçün ixtisaslaşmış məktəb və kurslar Fransada çoxdur. Danışıq təcrübəsini təkmilləşdirmək üçün ölkənin demək olar ki, bütün iri şəhərlərində qısamüddətli kurslar tapmaq olar.

Dərsləri Fransızlar keçirlər. Təlimə kommunikativ (əlaqə, ünsiyyət) üsul salınmışdır. Əsasən, dərslər formalaşmağa söykənir, danışıq dilində təcrübənin mükəmməlləşdirilməsi və inkişafına, əsas diqqət isə qrammatika və tələffüzə sərf edilir. Uşaqlar üçün uyğunlaşdırılan xüsusi işlənmiş proqramlar vardır. Qəbuletmə zamanı tələbələr bilik səviyyələrinin təyin olunması üçün testlərdən keçirlər.

Dilin öyrənilməsi adətən, fransız mədəniyyəti və adət – ənənələrinin bir sıra elementləri ilə əlaqələndirilir. Dərslərin xaricində, məktəblər Fransanın tarixinə, adətlərinə və müasir dövrünə həsr edilmiş mövzular üzərində müzakirələr və müxtəlif ekskursiyalar təşkil edirlər. Bir qayda olaraq, hər bir təhsil müəssisəsində sərbəst iş üçün xüsusi mərkəz , kitabxana, internetə qoşulan kompüterlər, audio və video kurslarla işləmək üçün avadanlıqlar vardır.

Fransada kolleclər

Kolleclər orta ixtisas təhsili sahəsidir. Fransada belələri mövcud deyildir. Burada kollecləri 2-ci dərəcəli orta məktəblər adlandırırlar. 2–3 il təhsil müddətində hansısa bir iş peşəsi almaq olar. Bir qayda olaraq, təhsil alanlar buraxılış imtahanından sonra sənaye və yaxud müxtəlif xidmət sahələrinə işləməyə gedirlər.

Başqa çıxış yolu da var: kolleci bitirdikdən sonra əmək peşəsi təlimi mərkəzlərindən birinə daxil ola bilər və öz ixtisasına uyğun olaraq işləyə bilməsi üçün sertifikat ala bilər.

Fransada orta və yüksək təhsil arasında elə bir ciddi sərhəd yoxdur. Birinci ikinci üçün pilləkən rolunu daşıyır.

Fransada universitetlər

Fransanın ən nüfuzlu təhsil müəssisələri Parisdə yerləşir. Sarbonna universitetinin əsası 1257-ci ildə xeyriyyə məqsədilə onlarla kasıb tələbənin təhsil ala bilməsi üçün Robert Sarbon tərəfindən yaradılmış kolleclə qoyulmuşdur. XIV əsrdən etibarən universitet adlanaraq, Parisin və Fransanın ən iri və nüfuzlu təhsil müəssisəsinə çevrilmişdir. 1968-ci il islahatından sonra universitet 13 müstəqil ali təhsil müəssisəsinə bölünmüşdür.

Fransanın ali təhsil sistemi bu gün yüksəlmə dövrünü yaşayır. Əgər 1980-ci ildə tələbələrin sayı 1.2 mln idisə, 2001-ci ildə bu göstərici 2 mln-ya çatdı və artmağa da davam edir. Fransa torpağında ali təhsil alan hər 10 tələbədən biri əcnəbidir.

Fransada təhsil sürətli və çevikdir. Universitet təhsili 3 hissəyə ayrılır. Tələbələr hər birini bitirdikdə diplom alırlar.

Birinci hissə iki il üçün hesablanıb və ümumi (DEUG) və ya elmi-texniki (DEUST) universitet təhsili diplomunu almaq üçün imtahanla tamamlanır. Çoxları məhz bu pillədə dayanırlar, çünki, belə sənəd yaxşı iş tapmaq üçün şərait yaradır.

İkinci hissə də 2–3 illik təhsildən ibarətdir. Birinci ili bitirdikdən sonra lisenziyalı diplom verilir, növbəti isə magistr diplomunu almaqla bitir.

Nəhayət, 3-cü hissə seçilmiş peşənin daha dərindən öyrənilməsini təklif edir və sərbəst elmi işlə müşayiət olunur, hansı ki, bu işə iddialı olanlar proqrama daxil olmasına qədər bu mövzunun dürüst və qısaca ifadə olunmasına borcludurlar. Bu mərhələni müvəffəqiyyətlə keçənlərə xüsusi ali təhsil və ya əsaslı təhsil diplomu verilir.

Fransada təxminən 80 universitet və 300-ə yaxın məktəb vardır. Fransız ali məktəbləri öz ölçülərinə görə fərqlənirlər, lakin bütövlükdə yerləşdiyi yerdən asılı olmayaraq, yüksək keyfiyyətli təhsil vəd edirlər. Böyük əyalətlərdəki şəhərlərdə – Lill, Ren, Tuluza, Eks-an-Provay-sa, Bordo, Qrenoblyada, Lion bir qayda olaraq, kiçik xüsusiyyətləri ilə fərqlənirlər. Burada 2-ci və 3-cü hissənin tələbələri daha çoxdur. Nəhayət, fransız tələbələrinin 4/1-nin toplaşdığı Parisin ətrafında demək olar ki, nə lazımdı hər şeyi tapmaq olar. İstər fakültə, istər proqram, istərsə də ixtisaslaşdırma olsun.

Fransada universitetlərin rəsmi reytinqi mövcud deyildir, lakin yekunlaşmış nəticələr haqqında danışmaq olar. Necə ki, Fransanın alman dili öyrədən ən yaxşı fakültəsi Strasburq Universitetindədir, məsələn, Monpelye Universitetində təbiət elmləri və tibb fakültələri daha yaxşı təşkil olunmuşdur. Ən ali ticarət məktəbi, ali iqtisadi və ticarət elmləri məktəbi, Parisin ali ticarət məktəbi və başqalarını flaqmanlar aralarında biznes – təhsili adlandırırlar.

Prinsip etibarilə, universitetlər və ali məktəblər arasında fərq mövcud deyildir. Yalnız yaranmış tarixi tiplərdən söhbət gedə bilər.

Ali təhsil məzununun diplomu nüfuzuna görə, bəzən universitet diplomundan daha yüksək qiymətləndirilir. Bunlardan 1-cilər fransız inqilabından əvvəl yaranmışdı: Dağ məktəbi 1783-cü ildə. Bir il sonra körpü və yolların çəkilməsi üçün tikilmiş krallıq məktəbi. Bir qayda olaraq, böyük biznesə və siyasətə gedən yol məhz onlardan keçir. Ekol Normal, Ali Təsərrüfat məktəbi, Ali Ticarət məktəbi, Texniki məktəb, mühəndis vətəndaşlar üçün Mərkəzi məktəb, Hərbi ümumqoşun məktəbi daha çox məşhurdurlar. Doğrudur, əcnəbinin buraya daxil olması çox çətindir, belə ki, hər iş ayrı-ayrılıqda, lazımınca araşdırılır, çox vaxt rədd edilir. Ən yaxşı şans BAC attestatına sahib olanlardadır, ancaq onlara da 1–2 il xüsusi məşğələ siniflərində çalışmaq, amansız konkursda səbirli olmaq lazım gələcəkdir. Fransız ali məktəblərinə daxil olmağın bir neçə yolu var. Birincisi, rəsmi nöqteyi-nəzərdən BAC-bakalavr attestatı əldə etmək üçün ən sadə yoldur. Bu sənəd universitetə 100 faizlik buraxılışdır, lakin, heyf ki, onu yalnız fransız liseyini bitirdikdən sonra imtahan verərək və yaxşı nəticə əldə edərək almaq olar. Buna görə, onun bütün sadəliklərinə baxmayaraq, elə də yüngül adlandırmaq olmaz.

Başqa variantlar da var. Fransanın hansı ali məktəbində təhsil almaq istədiyini bilən şəxs ən yaxşısı, həmin ali məktəbin komissiyasına məktub göndərərək, niyə bu təhsil sahəsində oxumaq istədiyinin səbəbini yazmağı və bir az da özü haqqında danışmağı sınasın. Şans müsbət cavab almaq istəyən elə insanlarda baş qaldırır ki, onlar oxuduqları ali məktəbləri qurban verə bilərlər və yenidən 1-ci kursa, lakin fransızca davam etməlidirlər.

Əgər sizin namizədliyiniz Fransada bəyənilsə, onlar sizə fransız dilində DALF testə cavab vermək üçün dəvət göndərəcəklər. Bundan əlavə, sizi DALF almanız üçün imtahana buraxsınlar deyə, ilk iş olaraq, çox da çətin olmayan daha bir imtahan verməlisiniz və fransız dilini DELF öyrəndiyinizə görə diplom almalısınız.

Universitetlərin bir çoxunda əcnəbilər üçün hazırlıq kursları fəaliyyət göstərir. Əsasən, fransız dilinə yiyələnməyə daha çox yer verilir. Kim ki, kursun sonunda imtahanları verə bilir, o həmin ali məktəbin tələbəsi olur.

Son illərdə bəzi ali təhsil müəssisələrində, xüsusilə özəllərdə ingilis dilində magistr proqramları yaradılıb. Onlar əcnəbilərə istiqamətləndirilmiş və 1–2 illik təhsil ehtimal olunur. Bura daxil olmaq üçün dinlədiyin kurslar və aldığın qiymətlər barədə diplom və akademik arayış , bundan başqa, TOEFL (550–700) və ya İELTS (6.0–7.0 bal) testinin nəticələrini vermək lazımdır. Bəzən ingilis dilində imtahanları məktəb özü təşkil edir. Belə proqramlarda təhsil almaq ödənişlidir.

Fransa tarixdə idarəetmə formasına və siyasi quruluşuna görə xüsusi yerə sahibdir. Tarixə nəzər salsaq, görərik ki, Fransa və Avropa siyasi tarixində köklü dəyişikliklərə səbəb olmuş ən mühüm hadisələrdən biri Böyük Fransa İnqilabıdır.

İnqilab özündən sonra Avropada Napoleon müharibələri, Fransada monarxiyanın bərpası və nəhayət müasir, azad, demokratik Fransanın simasını müəyyənləşdirəcək daha iki inqilaba səbəb olmuşdur. İnqilabdan sonrakı 75 il ərzində Fransa respublika, diktatorluq, konstitusiyalı monarxiya və iki müxtəlif imperiyalar halında mövcud olmuşdur.

Bu sosial-siyasi qiyam mütləq monarxiyadan demokratiya, vətəndaşlıq və insan hüquq və azadlıqları kimi mütərrəqqi prinsiplərə əsaslanmışdır. Bu gün Fransada bu prinsiplər dövlət idarəçiliyində, siyasi quruluşda hakim mövqedədir.

Dünyadakı bir çox ölkəyə hüquq sistemi və idarəetmə formasına görə Fransa nümunə ölkələrdən biri hesab olunur.

Fransanın nümunə bir ölkə olaraq təhlilini 2 aspektdən ələ almışdır: Fransanın siyasi quruluşu,hakimiyyət orqanları və idarəetmə quruluşu: mərkəzi və yerli idarəetmələr.

Fransa dövləti prezidentli respublika rejimi ilə idarə olunan bir ölkədir. Hal-hazırda Fransa 5-ci Respublika dövrünü yaşayır. Respublikanın əsas xüsusiyyəti Fransız İnqilabının içində mövcud olan insan haqqları,demokratik dəyərlərə bağlı, dövlət və milləti ilə birlikdə bölünməz, sosial bir hüquq dövləti üzərində qurulmuşdur.

Fransa torpaqlarında yaşayan və vətəndaşlıq almış hər kəs Fransız hesab olunur. Bütün fransız vətəndaşları konstitusiya və qanunlar qarşısında dil, din, irq baxımından ayrıseçkilik olmadan bərabər hüquqlara sahibdir.

Fransanın qanunverici orqanı 1958-ci il Konstitusiyasının 24 və 58-ci maddələrində qeyd olunmuş ətraflı və aydın prinsiplər əsasında qurulmuşdur. Ali qanunverici orqan ikipalatalı parlamentdən ibarətdir: Milli Məclis və Senat. Senatda yerli özünüidarəetmələr, Milli məclisdə isə xalq təmsil olunur.

1985-ci ildən bəri Milli Məclis ümumi və birbaşa seçki hüququ əsasında gizli səsvermə ilə 5 il müddətinə seçilən 581 deputatdan ibarətdir.Deputatların 555-i bilavasitə Fransadan, 14-ü Fransanın keçmiş müstəmləkəsi olub "dənizarxası ərazilər" adlanan yerlərdən, 12-i isə Fransadan kənarda yaşayan fransız vətəndaşlarından seçilir. Seçkilər birmandatlı seçki dairələri üzrə majoritar seçki sistemi əsasında 2 dövrədə keçirilir. Seçki dairələrinin sərhədləri əhalinin ümümi siyahıyaalınmasından sonra demoqrafik dəyişikliklər nəzərə alınmaqla dəqiqləşdirilir. 23 yaşa çatmış fəal seçki hüququna malik hər bir Fransa vətəndaşı öz namizədliyini irəli sürə bilər.

Bir çox ölkələrdən fərqli olaraq Fransada deputatın müavini də olur. Deputat seçilmiş şəxs vəfat etdikdə və bir sıra digər hallarda müavin deputat mandatı əldə edir.

Senat departamentləri təmsil edən orqan olub 321 üzvdən ibarətdir. Departamentlərin təmsilçilik norması onların əhalisinin sayından asılıdır. Senator seçilmək üçün 35 yaşa çatmaq tələb olunur. Senatorların səlahiyyət müddəti 9 ildir. Hər 3 ildən bir Senatın tərkibinin üçdən bir hissəsi yenidən seçilir.

Digər ölkələrin parlamentləri kimi Fransa parlamenti də qanunvericilik, iqtisadiyyat, nəzarət, xarici siyasət, məhkəmə və başqa sahələrdə səlahiyyətlərə malikdir.

Qanunvericilik sahəsində Fransa parlamenti aşağıdakı qanunları qəbul edə bilər:

· konstitusiya qanunları;

· üzvi qanunlar;

· adi qanunlar.

Fransada icraedici hakimiyyət mərkəzi idarəetmə qurumları və əyalət təşkilatlarından meydana gəlmişdir.İcraedici orqanın əsas ünsürləri aşağıdakılardır:

Prezident

Fransada prezident həm dövlət başçısı , həm də icraedici orqanın başçısıdır. Digər Avropa ölkələri ilə müqayisədə olduqca geniş vəzifə və ssəlahiyyətlərə malik olan president həm də məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyinin gerçək zəmanəti statusuna malikdir.Xüsusilə xarici siyasət və milli müdafiə sahələrində yeganə səlahiyyətli bir hakimiyyətinin olması ilə bərabər,başnaziri təyin etmək, hökumətin çağırılması ilə vəzifəsinə son vermək,hökumətə başçılıq etmək,baş nazir və ya hər iki parlamentin təklifi ilə bəzi qanun layihələrini xalq səsverməsinə təqdim etmək, milli birlik və müharibə vəziyyəti haqqında parlamentləri iclasa çağırmaq və ya fövqəladə hal elan etmək,Konstitusiya şurası üzvlərindən üçünü təyin etmək,qanunlara yenidən baxılmasını istəmək mövzularında imza səlahiyyətinə malikdir.

Birbaşa xalq tərəfindən 7 illiyə seçilən prezident, vəzifə müddəti bittikdən sonra yenidən seçilə bilər.Yenidən seçilə bilmə haqqı prezidentə həm də onun hər hansı bir siyasi partiyaya üzv ola bilməsinə və hər hansı bir siyasi düşüncəni təmsil edə bilməsinə yol açır.Prezidentliyə nazmizəd ola bilmək üçün parlament nümayəndəsi,bələdiyyə başçısı,əyalət məclisi üzvü vəya bölgə məclisi üzvü olmaq,minimum 30 ili təmsil edən və ən az 500 vətəndaşın ictimaiyyətə açıq və yazılı şəkildə namizəd göstərməsi zəruridir.

Baş nazir

Baş nazirin səlahiyyətləri konstitusiyanın 20 və 21-ci maddələrinə əsasən, ölkədaxili tənzimləmələr etmək, hökumət işlərini idarə və koordinasiya etmək,qanunvericiliyi tətbiq etmək, müəyyən səviyyələrdə təyinatlar etməkdən ibarətdir.Bununla yanaşı birbaşa baş nazirə tabe olan əhəmiyyətli qurumlar da vardır.

Hökumətin baş katibi

Ənənəvi oaraq Danıştay üzvləri arasından təuin olunan və birbaşa baş nazirə tabe olan siyasət və idarəetmə arasında əlaqə qurumudur.Parlamentlə hökumət arasındakı əlaqələrdə çox əhəmiyyətli rola sahibdir.İdari baxımdan birbaşa baş nazirə bağlı icraedici, maliyyə və idarəedici vahidlərinin rəhbəridir. Nazirlər kabineti iclaslarının gündəmlərini hazırlamaq,rəsmi hesabatlar tutmaq və dərc etmək,nazirliklər arası konfransların və digər qurumların iclaslarında iştirak etmək, baş nazirin milli qəzet, kadrların idarəsi,yüksek inzibati araşdırmalar mərkəzi və digər komissiya və komitələrlə əlaqələrinin həyata keçirilməsi ilə bağlı işlər də baş katibin vəzifələrindəndir.

Nazirlər Kabineti

Fransa konstitusiyasında Nazirlər Kabinetinin strukturu və faliyyəti barədə heç bir konstitusya tənzimləməsi yoxdur.Sadəcə iki istisna vardır ki, bunlardan biri fövqəladə vəziyyət elan olunmasıdır.Nazirlər Kabineti fövqəladə hal elanını parlamentin təsdiqləməsi üçün 15 gün ərzində təqdim etməlidir.İkinci istisna isə Nazirlər Kabinetinin Konstitusiya Şurasına parlamentin səlahiyyət dairəsindən kənara çıxaraq öz səlahiyyətlərini qəsb etməsi etirazıdır

Fransada mərkəzi idarəetmə bölgə,əyalət və mahal adlanan üç vahiddən ibarətdir.Bölgələr və əyalətlər eyni zamanda həm mərkəzi, həm də yerli idarəetmənin təşkilatlandığı idari vahidləridir.Nazirlər kabineti tərəfindən təyin olunan vali bölgə və əyalətlərdə mərkəzi hökuməti təmsil edir.Mahallar da məmurlar tərəfindən idarə olunur.

Fransada bölgə iqtisadi, sosial, mədəni və coğrafi ,həmçinin etnik və dini baxımdan sıx əlaqələrin mövcud olduğu məkanlara verilən addır.1990-cı ildən bəri Fransada 26 bölgə mövcuddur.

Əyalət iyerarxik quruluşda bölgələrdən sonra gələn vahidlərdir.Əyalət valisi də Nazirlər Kabineti tərəfindən təyin olunur.Fransada bu gün 100 əyalət idarəetməsi vardır.Əyalət valiləri bölgə valisinin əmrinə tabe olaraq mərkəz tərəfindən verilən vəzifələri qanunauyğun şəkildə yerinə yetirirlər.

Mahalların başçısı Daxili İşlər Naziri tərəfindən təyin olunan məmurlardır(prefet).Mərkəz tərəfindən verilən əmrləri yerinə yetirməklə məsuldurlar.


Xarici siyasətinin idarəedilməsinin Fransa sistemi bəzi fərqli xüsusiyyətlərə və ənənələrə malikdir. 1958-ci və sonrakı illərin hadisələri Fransanı prezident respublikasına çevirdi. Məlum olduğu kimi, bu general Ş. de Qollun adı ilə bağlıdır. Parlament iki palatadan ibarətdir: Milli məclis və senat. Milli məclis bilavasitə, senat bilvasitə səsvermə yolu ilə seçilir. Senatda ərazi vahidləri və xaricdə yaşayan fransızlar təmsil olunur. Fransızların ifadəsinə görə, parlament haqqında bölmə konstitusiyanın "künc-bucağında" yerləşir. Lakin müharibənin elan edilməsi kimi mühüm məsələnin həlli məhz parlamentin səlahiyyətlərində təsbit edilib. Həmçinin Milli Məclis hökumətə inam yaxud inamsızlıq (o cümlədən xarici siyasət sahəsində) nümayiş etdirmək hüququna malikdir. Bəzi beynəlxalq müqavilələr yalnız parlament tərəfindən təsdiqlənə bilər. Əsas funksiyalar – səfir təyin etmək və xarici səfirləri akreditə etmək, sazişlərin bağlanması haqda danışıqları aparmaq və həmin sazişləri ratifikasiya etmək, Milli təhlükəsizliyi təmin etmək və hərbi qüvvələrin başçısı olmaq, prezidentin əlində cəmləşib. Baş nazirin rolu Böyük Britaniyaya nisbətən xeyli aşağıdır. Bununla yanaşı, baş nazir hökumətə başçılıq edir və deməli, gündəlik olaraq xarici siyasət məsələləri ilə də məşğul olur. Həmçinin konstitusiya şurası mövcuddur. Şura 9 illik səlahiyyətlərə malik olan 9 üzvdən ibarətdir və xarici siyasi fəaliyyətə nəzarət edir. Ölkənin bütün keçmiş prezidentləri ömürlük bu şuranın üzvləridirlər. Xarici siyasətin əsas halqası tarixçəsi 1628-ci ilə gedib çıxan XİN. 1853-cü ildən nazirlik məşhur Ke d’Orse bulvarında yerləşir. Ona nazir başçılıq edir, nazir yanında dəftərxana fəaliyyət göstərir. Həmçinin avropa və frankofon işləri üzrə iki nazir müavini də var. Xarici əlaqələr orqanlarına Frankofon cəmiyyətinin mərkəzi orqanları da aiddir. 1952-ci ilin 19 sentyabr dekreti ilə Fransanın diplomatik xidməti ümumi inzibatçılıq qulluqçularından ayrılmış, diplomatik və konsul personalı dörd məmur qrupuna bölünmüşdür: elçilər, məsləhətçilər və xarici işlər üzrə katiblər, Şərq üzrə mütəxəssislər və iş icraatçıları. Həmçinin iqtisadi işlər üzrə referentlər, attaşelər və s. var. Xarici nümayəndəliklərdə adətən siyasi, ticari-siyasi, konsul, protokol, həmçinin mətbuat, mədəniyyət şöbələri yaradılır.

Fransa partiyaları:

Fransa Sosialist Partiyası — FSP, Lider: F.Olland

Fransa Kommunist Partiyası — FKP, Lider: J.Byuffe

Fransa Uğurunda Hərəkat — FUH, Lider: F.Deviye

Milli Cəbhə, Lider: J.J.Penn

Fransa yüksək inkişaf etmiş dövlətdir.İqtisadi potensialına görə Avropada Almaniyadan sonra 3-cü yerdədir.Fransa iqtisadiyyatının ənənəvi xüsusiyyəti burada təsərrüfatın mühüm sahələrinə nəzarət edən ümumilli proqramlaşdırmanı fəal tətbiq edən iri dövlət sektorunun olmasıdır.Ölkədə iqtisadi inkişafın planlaşdırılması ümumavropa miqyasında strateji səciyyə daşıyır.

Fransada emal sənayesi 5 ana bölgədə sıxlaşıb.Paris və çevrəsinə çox çeşidi sənaye sahələri ,Lyon çevrəsi və Saint Etienne-de kimya sənayesi,tarixi kömürə və toxumacılığa əsaslanan Nord-Pas-de-Calais bölgəsində alüminium,polad və motorlu nəqliyyat vasitələri,Tuluza və çevrəsində kosmos və havaçılıq sənayesi məskunlaşmışdır.

Fransa iqtisadiyyatında öz aralarında və xarici kapitalla sıx əlaqədar olan onlarla sənaye korporasiyaları və banklar fəaliyyət göstərir .Bunlar "Elf-Akiten"(neft sənayesi),"Pejo-Sitroen" və "Renault"(avtomobil sənayesi),"Tomson"və "Alkatel"(elektronika),"Peşine-Yujin-Külman"(alüminium sənayesi),"Ron-Pulenk" və "Mişlen"(kimya sənayesi),"L`Oreal","Ywes Rocher"(kosmetika),"Karfurr"(ərzaq məhsulları ticarəti),banklar "Kredi Leonne","Pariba" və başqalarıdır.İqtisadiyyatın bəzi sahələrində(kənd təsərrüfatı,yüngül,yeyinti,ticarət və s.) kiçik sahibkarlıq mövcuddur.İstehsalın mərkəzləşmə səviyyəsinə görə AFR və Böyük Britaniyadan geri qalsa da,iqtisadiyyatında dövlət sektorunun əhəmiyyətinə görə irəlidədir.Sənaye sahələrinin 1/4-i dövlətə məxsus müəssisələri təşkil edir.Ölkə sənayedən sonrakı inkişaf mərhələindədir.Sənaye,kənd təsərrüfatında çalışanların sayı azalır.Əmək qabiliyyətli əhalinin yarıdan çoxu xidmət sahələrində çalışır.Xidmətin bir çox növlərinə görə (maliyyə,nəqliyyat,turizm,elmi və texniki əməkdaşlıq) dünyada lider dövlətlərdəndir.Fransa iri hərbi qüvvəyə və atom silahına malikdir.

Əmək qabiliyyətli əhalinin təqribən 25%-i bu sahədə çalışır.Ən mühüm sahələri energetika,maşınqayırma və kimyadır.Hasilat sənayesində daş kömür,dəmir filizi,boksit çıxarılması xeyli azalmışdır.Mərkəzi massivdə uran,cənub-qərbdə təbii qaz çıxarılır.Fransa mineral xammal idxalçısına çevrilmişdir.Ona görə də energetika sənayesində AES-lərin rolu getdikcə artır.AES-lər yerli xammal və Afrika ölkələrindən idxal olunan uran filizi əsasında fəaliyyət göstərir.Mərkəzi massivdə hər il 2–3 min ton uran filizi çıxarılır.Elektrik enerjii istehsalında AES-lərin payı 80%-dən çoxdur.Bu göstəriciyə görə dünyada birincidir.Uran filizindən istifadə zaanı tullantıların bir hissəsi Almaniyada anbarlara yığılır.2010-cu ilin noyabr ayında Almaniyada əhslinin etiraz nümayişi də buna qarşı yönəlmişdirElektrik enerjisi istehsalında SES-lərin rolu da vardır.2015-ci ildə Fransa avropa ölkələri arasında elektrik enerjisi istehsalına görə Norveç və İsveçdən sonra 3-cü oldu.Energetikanın inkişafı planlarında enerji daşıyıcılarının idxalının azaldılması və alternativ vasitələrdən(günəş,külək,dəniz qabaraları enerjisi) istifadə olunması göstərilir.

Emaledici sənayedə metal və enerji tutumlu sahələrin payı azalmış ,maşınqayırma və kimyanın mövqeyi artmışdır.Qara metallurgiya idxal olunan xammala(zavodları Dünkerk,Fosdadır),əlvan metallurgiya həm yerli ,həm də idxal olunan xammala,ucuz elektrik enerjisinə əsaslanır.Əlvan metallurgiya müəssisələri Saboye dağlıq rayonunda ,Mərkəzi Massivdə ,Pireneydə SES-lərin yaxınlığında fəaliyyət göstərir.

Maşınqayırma kompleksinin strukturunda avtomobilqayırma və nəqliyyat vasitələri istehsalı 1-ci yerdədir.Fransa dünya bazarında avtomobil ,avia-kosmik avadanlıq və gəmilər istehsalına görə rəqabət aparır.Ölkənin "Reno","Pejo" avtomobil şirkətləri;"Aerospasyal","Avon Marsel Dasso Breqe" aviakosmik şirkəti dünya miqyasında ən iri istehsalçılardır.Ölkədə elektrotexnika sənayesi yüksək inkişaf etmişdir.Bu sahədə elektrik kabelləri,elektrik stansiyaları(o,cümlədən atom) üçün avadanlıq,elektron hesablama maşınları və s. istehsal olunur.Maşınqayırmanın mühüm mərkəzləri Paris,Lion bölgələri daxilində,həm də ölkənin şimalında (gəmiqayırma istisna olmaqla) yerləşir.Maşınqayırma məhsullarının 40%-i ixrac olunur.Aviaraket sənayesinin inkişafına görə Avropada liderdir.Sərnişin və hərbi təyyarə,helikopter,raket istehsal edir."Arean" fransız raketlərindən bir sıra dövlətlər peyk buraxılmasnda istifadə edir.Ölkəyə məxsus Kuru kosmodromu Fransa Qvianasında yerləşir(Latın Amerikası).Ölkənin aviasiya müəssisələri Paris,Tuluza şəhərlərindədir və bunlar dövlətə məxsusdur.Aviasiya sənayesinin digər mərkəzləri Bordo,Rurj,Marinyandadır.

Sənауе istehsalının strukturunda maşınqayırmadan sоnrа 2-ci уеrdə kimya sənayesidir. Kimya sanayesi minеrаl gübrə, sintetik kauçuk və plastik kütlə, zərif kimya (раrfümeriya, əczaçılıq, kosmetika) üzra ixtisaslaşmışdır. Rezin sənayesi (avtomobil təkərləri istehsalı) inkişaf etmişdir.Kimya sənауе müəssisələri Paris, Lion Ьölgələri və ölkənin сənubundadır.

Sənaye istehsalının strukturunda 3-cü yerdə yüngül sənayedir.Yüngül sənayenin mühüm sahəsi toxuculuqdur.Fransa parça və paltar istehsalına görə dünyada məşhurdur.Bu sahədə yun və pambıqdan daha çox istifadə olunur.Toxuculuq sənayesinin mərkəzləri ölkənin şimalında(yun ,kətan,cut fabrikləri) ,Elzasda və Vogez dağları ətəklərində(pambıq parça),Lionda(təbii və süni ipək parça) cəmlənmişdir.Tikiş sənayesinin mühüm mərkəzi Parisdir.O,moda mərkəzi kimi dünyada məşhurdur və bu sahədə liderliyini saxlayır.

İstehsal məhsullarının həcmi və müxtəlifliyinə görə ölkədə yeyinti sənayesi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu sаhədə şərabçılıq, şirniyyat və рendir, kоnsеrv və şirələr istehsalı xüsusilə seçilir. Yeyinti sənауеsinin müəssisələri ölkənin əksər şəhərlərində уауılmışdır.

Кənd təsərrüfatı

Frаnsа аqrоsənауе kompleksinin inkişafına görə dünyada араrıсı mövqе tutur. Ölkənin kənd təsərrufatındа сəmi 1 mln əhаliçalışır. О, ət, süd, taxıl, şəkər çuğunduru istehsalına görə Qərbi Avropada 1-ci, pendir istehsalına görə dünyada 2-ci, üzüm yetişdirilməsinə görə Avropada 2-ci (ltaliyadan sоnrа) уеrdədir. Fransanın Aralıq dənizi sаhilləri meyvəçiliyin müхtəlifliуinə görə seçilir (şaftalı, ərik, badam, zeytun, sitrus mеуvələri). Aqrar bölmələrdаə kiçik və orta təsərrüfаtlаrdа iri əmtəəlik müəssisеlər hakim mövqе tutur. Frаnsа kənd təsərrüfаt məhsulları istehalına görə dünyada 3-cü (АВŞ və Каnаdаdаn sonra), Qərbi Аvrораdа l-ci уеrdədir.

Kənd təsərrüfаtı məhsullarınn yarıdan çoxu hеyvandarlığın payına düşür. Əsаsən iri buynuzlu mаl-qаrа bəslənilir və о, mаl-qаrаnın sayına görə Qərbi Avropada l-ci уеrdədir. İri buynuzlu mаl-qаrа ölkənin təbii оtlаqlаr оlаn şimal-qərbində, həmçinin Мərkəzi Massivdə saxlanılır. Heyvandarlıq intensiv inkişaf etdirilir, əsаsən südlük-ətlik istiqаmətindədir. Bu sаhədə kərə yağı, mаl əti, pendir, süd istehsalı inkişaf etmişdir.

Bitkiçilikdə taxıl əkinləri (хüsusilə buğda), üzümçülük,tərəvəzçilik və bağçılıq aparıcı yer tutur.Taxıl bitkiləri(buğda ,qarğıdalı,arpa)əsasən Şimali Fransa,Akvitan ovalığında becərilir.Bu sahədə orta məhsuldarlıq hər hektara 70sentnerdir.Qarğıdalı cənub-qərbdə;arpa,çovdar Mərkəzi Massivdə;çəltik Rona çayı deltasında əkilir.Texniki bitkilərdən kartof və şəkər çuğunduru əkinləri də geniş ərazi tutur.(Şimali Fransa ovalığında).Üzüçülük üzrə ixtisaslaşan rayon Langedokdur(üzüm bağlarının 40%-i).Üzüm həmçinin Haronna,Dordoni,Şaranti çayları vadisində də becərilir.Keyfiyyətli üzüm şərabı istehsalına görə Fransa dünyada 1-ci yerdədir."Şampan","Konyak","Kaqor" içki markaları dünyada məşhurdur.Bordo,Şampan,Elzas,Burqundiya bölgələri,Luara çayı vadisində əla markalı şərab istehsal olunur.Tərəvəzçilik və meyvəçilik üzrə bir çox kiçik bölgələr ixtisaslaşmışdır.Bu sahənin məhsulları iri şəhərləri (ilk növbədə Parisi)təmin edir.Ölkənin şimal-qərbində alma,armud,ərik bağları ,Aralıq dənizi sahillərində gavalı,sitrus meyvə bağları yayılmışdır.

Nəqliyyat və xarici ticarət

Fransa yüksək inkişaf etmiş nəqliyyat şəbəkəsinə malikdir. Ölkədə nəqliyyat şəbəkəsi radial konfiqurasiyaya malikdir.Belə ki,əsas dəmir yolları,avtomobil magistralları,daxili su yolları,hava xəttləri paytaxt Parisdən başlayır.Sərnişin və yük daşımalarda əsas rolu avtomobil nəqliyyat oynayır.Fransa Avropada inkişaf etmiş dəmir yolu şəbəkəsinə malikdir.

Ölkənin ən mühüm mərkəzləri arasındakı əlaqə yüksək sürətli və elektrikləşdirilmiş dəmir yolları vasitəsilə əlaqə saxlanır .Yüksək sürətli magistralların tətbiqi sahəsinə görə Fransa Avropa ölkələri arasında liderdir.O,bir sıra ölkələrdə o cümlədən ABŞ-da yüksək sürətli magistrallar layihəsində iştirak edir.Paris-Lion-Marsel;Paris-Tur-Bordo;Paris-Lemoj-Tuluza mühüm dəmir yol magistrallarıdır.Yük daşımalarında boru kəmərləri və daxili su nəqliyyatından geniş istifadə olunur.Neft və neft məhsulları əsasən Marsel-Lion-Strasburq,Havr-Paris kəmərləri ilə daşınır.Yük daşımalarında Sena çayından istifadə olunur.Paris,Strasburq,Ruan mühüm çay limanlarıdır.

Xarici iqtisаdi əlаqаlərində dəniz naqliyyatı mühüm rol oynayır. Ən mühüm dəniz limаnlаrı Marsel, Наvr, Dünkerk, Nant, Bordo,Ruandır.Yük dövriyyəsinin həcminə görə Marsel Qərbi Avropada 3-cü yerdədir.O,Fransanı Hind və Sakit okeanla əlaqələndirir.Havr və Ruan Parisin dəniz avanportudur.Dünkürk portu Şimal sənaye bölgəsinin dəniz qapısıdır. Nəqliyyat əlаqələrində La-Маnş boğzından 1994-cü ildə çəkilmiş sualtı tunеldən geniş istifаdə оlunur. Hava nəqliyyatı ilə dаşımаlаrı dövlətə məхsus "Еуr-Frаns", "Еуr-lntеrn" şirkətləri vаsitəsilə həyata keçirilir.

Frаnsа dünyada turist qəbulunа görə liderdir (76,8 mln. nafər). Turizmdən əldə olunan gəlir 46,3 mlrd. dоllаr təşkil edir. Ölkəуə turistləri сəlb еdən Раrisin zəngin tаriхi-mədəni аbidələri, Disneylend əуlənсə parkı, Aralıq dənizi və Atlantik оkеanının çimərlikləri,istirаhət mərkəzləri və s.-dir.

Xarici tiсаrət

Frаnsаnın xarici ticarəti genişdir. Təsərrüfаt əlаqələrinin müxtəlif istiqamatləri üzrə ölkə beуnəlхаlq аləmdə mövqеуinə görə liderdir. Xarici tiсаrətin həcmi və sanaye məhsullаrı iхrасınа görə Frаnsа dünyada 4-cü уеrdədir (АВŞ, AFR, Yaponiyadan sоnrа). Fransa Bеуnəlхаlq investisiya əlaqələrində fəаl iştirak еdir. Xarici kapital qоуululuşunun həсminə görə dünyada 3-cü уеrdədir. Frаnsа iqtisadiyyatına qoyulan xarici investisiyanın həсmi dəəhəmiууətli dərəсədədir.

Ölkə ixracatının tərkibi müxtəlifdir. Dünya bаzаrındа nəqliууаt maşınqayırması (avtomobil, təууаrə, helikopter, lokomotiv), silah, АЕS-lər üçün avadanlıq, kosmik texnika, elektrotexnika və kimya məhsullаrı, polad, alüminium, раrçа, paltar ixracına görə Frаnsаnın mövqeyi yüksəkdir. Кənd təsərüfatı və ərzаq məhsulları ixracının dəуərinə görə АВŞ-dаn gеri qalır (şərаb, taxıl, süd məhsullаrı, şəkər və s.), spirtli içkilər ixracına görə isə liderdir. Frаnsа elektrik enerjisi də iхrас еdir idxalatında mаşın və avadanlıqdan başqa yanacaq (xüsusilə neft) və sənауе xammalı mühüm rol оуnауır. Qəhvə, kakao, çау və digər kənd təsərrüfаtı məhsullаrı idxal edir. Fransanın ən mühüm tiсаrət tərəfdаşlаrı Aİ ölkələri (АFR, Italiya, Вöуük Britaniya, Benilüks dövlətləri), АВŞ, Yaponiya, Çindir,Frаnsа Afrika ölkələri, Yaxın və Оrtа şərq, Latın Amerikası ölkələrilə da tiсаrət əlаqələri sахlауır. Frаnsа və Аzərbаусаn Respublikası аrаsındа da tiсаrət əlаqələri gеnişlənir.

  1. Abbasqulu Xan Sərtib, Rusca-farsca-azərbaycanca lüğət (Русско-персидско-тюркский словарь), 1908 (s. 123)
  2. Most Famous Rivers in France

Fransa
fransa, respublikası, république, française, yaxud, qısaca, köhnə, mənbələrdə, frəngistan, qərbi, avropada, dövlət, belçika, lüksemburq, almaniya, isveçrə, italiya, monako, andorra, ispaniya, ilə, həmsərhəddir, respublikası, république, française, bayrağı, ger. Fransa Dil Izle Redakte Fransa Respublikasi fr Republique Francaise yaxud qisaca Fransa kohne menbelerde Frengistan 1 Qerbi Avropada dovlet O Belcika Luksemburq Almaniya Isvecre Italiya Monako Andorra ve Ispaniya ile hemserheddir Fransa Respublikasi Republique Francaise FransaBayragi GerbiHimni Marselyeza source source track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track Paytaxti ve en boyuk seheriParis 48 51 sm e 2 21 s u Resmi dillerifransiz diliIdareetme formasiYari prezident respublikasiRehberlik PrezidentEmmanuel Makron Bas NazirJan KasteksTarixi Yaranmasi4 oktyabr 1958Erazisi Umumi643801 640 679 km2 246 201 mil2 Ehalisi Texmini66 991 000 Sixliq103 km2 266 8 kv mil ValyutasiAvroSaat qursagiUTC 2Yolun hereket istiqametisagTelefon kodu 33ISO 3166 koduFRInternet domeni frFransa Fransa Avropa Ittifaqinin qurucu uzvudur Rusiya ve Ukraynadan sonra erazice Avropanin en boyuk ucuncu olkesidir Avropa qitesinin qedim dovletlerden sayilir Mundericat 1 Adinin etimologiyasi 2 Ehali 3 Din 4 Erazi 5 Fransa seherleri 6 Tarixi 6 1 Orta esrler 6 2 XVII esrde xarici siyaset 6 3 Yeni tarix 6 4 Muasir tarix 7 Tarixi sexsiyyetler 8 Tarixi abideleri ve memarliq 9 Sosial qurulusu 10 Cografiyasi 11 Iqlimi 12 Tehsil 13 Fransada tehsil sistemi 13 1 Dil merkezleri 13 2 Fransada kollecler 13 3 Fransada universitetler 14 Siyasi qurulusu 14 1 Prezident 14 2 Bas nazir 14 3 Hokumetin bas katibi 14 4 Nazirler Kabineti 15 Idareetme qurulusu 16 Iqtisadiyyati 17 Senaye 17 1 Kend teserrufati 17 2 Neqliyyat ve xarici ticaret 17 3 Xarici tisaret 18 Istinadlar 19 Hemcinin bax 20 Xarici kecidlerAdinin etimologiyasi Redakte Fransa adi franklarin yurdu menasina gelen Frankiya kelimesine dayanir Lakin frank sozunu menseyi ile bagli bir nece iddia movcuddur Bunlardan biri bu sozun German dillerinde nize menasina gelen frankona sozune dayandigi yonundedir Basqa bir iddiaya gore ise frank sozu qedim German dilinde azad menasina gelen frey sozunden yaranib Frank kelimesi muasir Fransizcada franc seklinde hele de yasamaqdadir ve 2000 ci ilde avro Fransanin resmi pul vahidi olana qeder Fransada istifade olunana pulu adlandirmaq ucun istifade olunub Ehali Redakte Esas meqale Fransa ehalisi Texmini olaraq Fransa ehalisi 67 milyondur ehalinin boyuk hissesi seherlerde meskunlasmisdir Fransa ehali sayina gore dunyada 20 ci Avropada ise 3 cu yerdedir Fransa Avropa Ittifaqi ehali sayina gore Almanyadan sonra 2 ci yerdedir 2004 cu ilde Fransanin illik artim sureti 0 68 olmusdur 2006 ci ilde 300000 yeni usaq dogulmusdur 2002 ci ilde her qadina dusen usaq sayi 1 88 oldugu halda 2008 de bu reqem 2 02 e yukselmisdir 1 2004 cu ilde umumilikde 140033 nefer xarici olkelerden Fransaya koc edib Bunlardan 90250 i Afrika olkelerinden 13710 u ise Avropa olkelerinden olmusdur 1999 cu il siyahiyaalinmasi zamani Fransa Respublikasinda Ehalinin sixligi Il Il Ehali Ehali Il Ehali50 e e 1806 2 500 000 29 648 000 1896 40 158 0001 1811 5 500 000 30 271 000 1901 40 681 000120 1816 7 200 000 30 573 000 1906 41 067 000400 1821 5 500 000 31 578 000 1911 41 415 000850 1826 7 000 000 32 665 000 1921 39 108 0001226 1831 16 000 000 33 595 000 1926 40 581 0001345 1836 20 200 000 34 293 000 1931 41 524 0001400 1841 16 600 000 34 912 000 1936 41 502 0001457 1846 19 700 000 36 097 000 1946 40 506 6391580 1851 20 000 000 36 472 000 1954 42 777 1621594 1856 18 500 000 36 715 000 1962 46 519 9971600 1861 20 000 000 37 386 000 1968 49 780 5431670 1866 18 000 000 38 067 000 1975 52 655 8641700 1872 21 000 000 37 653 000 1982 54 334 8711715 1876 19 200 000 38 438 000 1990 56 615 1551740 1881 24 600 000 39 239 000 1999 58 518 3951792 1886 28 000 000 39 783 000 2006 61 399 7191801 1891 29 361 000 39 946 000 2011 63 136 180Din Redakte Paris Meryem Ana kilsesi Fransa Eladuya Fransa vicdan azadliginin konstitusiyada eksini tapdigi dunyevi bir olkedir 2007 ci ilin yanvarinda aparilan bir anket statistikalarinin neticelerine gore Fransizlarin 51 i Katolik 31 i ateist 10 i basqa dinlere 4 i muselman 3 i protestan 1 i iudey 1 i de buddist oldugunu soylemisdir Avropa olkelerinde statistik arasdirmalar Avrobarometre adli qurumun apardigi daha deqiq bir neticeye gore Fransiz xalqinin 34 i bir tanrinin varligina inandigini 27 i muqeddes varliga inandigini 33 i ise herhansi bir tanrinin varligina inanmadigini soylemisdir Fransada yasayan muslemanlarin sayi baresindeki ferziyyeler olduqca deyiskendir 1999 cu ilde aparilan ehalinin statistika melumatlarina gore Fransada yasayan ve muselman olan insanlarin sayi 3 7 milyon olaraq hesablanmisdir O dovrku ehalinin 6 3 i Ancaq 2003 cu ilde Fransa Daxili Isler Nazirliyinin nesr etdiyi olkedeki taxmini muselman sayi 5 6 milyon olaraq aciqlanmisdir Muselman ehalinin ekseriyyeti Ereb Megrib zenci menseliler ve Turkler teskil etmekdedir Ehalinin 8 i ve yaxud 10 i Fransada yasayan yehudilerin umumi sayi ise 600 mindir ve Avropadaki en boyuk yehudi diasporasidir Fransadaki dunyevilik fakti 1905 ci ilden bu yana Fransiz hokumetinin herhansi bir dini tanimasina engel olmaqdadir Bunun yerine Fransiz hokumeti yalniz dini qurum dernek ve teskilatlanmalari tanyir ve movcud qanunlar daxilinde bu qurumlarin siyasete mudaxile etmesine mane olur Scientology Tanri nin Ovladi Moon teriqeti ve Gunes Mebedi kimi dini aximlar Fransada teriqet olaraq gorulur ve diger dinler ile eyni beraber statusa sahib deyillerdir Teriqetler ise Fransada xos qarsilanmayan qurumlardir Erazi Redakte Nor Pa de Kale Pikardiya Yuxari Normandiya Il de Frans Sampan Arden Lotaringiya Elzas Frans Konte Burqundiya Sentr Pei de la Luar Bretan Asagi Normandiya Puatu Saranta Limuzen Overn Rona Alp Akvitaniya Cenub Pireney Langedok Russilyon Provans Alp Kot d Azur Korsika Fransa Qvianasi Qvadelupa Martinika ReyunyonBelcika Luksemburq Almaniya Isvecre Italiya Boyuk Britaniya Andorra IspaniyaLa Mans bogazi Biskay korfezi Liquriya denizi Araliq denizi Fransa hem cografi hem de tebii seraitinin muxtelifliyine gore ferqlenir Fransanin genis deniz serhedleri ve Avropanin en iri neqliyyat magistrali Reyn cayinin onun erazisinde axmasi olkenin iqtisadi elaqelerinin inkisafinda olduqca elverisli serait yaratmisdir Faydali qazintilarla xususile yanacaq resurslari ile kasad olmasina baxmayaraq uran istisna olmaqla Fransa zengin hidroenerji servetlerine Alp ve Prineyde mehsuldar torpaqlara mulayim ve subtropik iqlime malikdir Kecmis mustemleke imperiyasi olmus bir vaxtlar iqtisadi gucune gore dunyada Boyuk Britaniyadan sonra II yeri tutan Fransa indi bir sira gostericilerine gore xususile senaye istehsalinin umumi hecmine gore ABS Yaponiya ve Almaniyadan xeyli geride qalir Fransanin teserrufatinin erazi strukturu esasen XIX esrde senaye cevrilisinden sonra formalasmisdir Bu dovrde elverisli cografi movqeyine gore ve mineral ehtiyatlarina xususile demir filiz ve komur malik olan simal ve serq rayonlari daha suretle inkisaf etmisdir Neticede olkenin senayesi getdikce daha cox bu rayonlarda temerkuzlesmisdir Indi de Fransanin 60 den coxu ve senaye mehsullari istehsalinin 75 e qederi Havr Marsel xettinden serqde yerlesir En iri senaye merkezleri Paris Marsel Havr Dunkerk Lill Strasburq Lion Bordo Nant Tuluzadir Paris olkenin paytaxti olmaqla yanasi hem de onun en muhum iqtisadi merkezidir Fransanin senaye mehsullarinin 30 i Paris seherinde temerkuzlesmisdir Burada emaledici senayenin avtomobilqayirma teyyareqayirma kimya senayesi ve s 100 e qeder iri muessisesi baslica olaraq en muassir elmtutumlu saheler yerlesir Istehsalin enenevi yerlesdirme xususiyyetleri ile yanasi yeni amiller meydana gelmisdir Senayenin yeni sahelerinin neft kimya neft emali suretli inkisafi elece de kohne sahelerin qarametallurgiya ve s idxal xammala kecmesi denizsahili rayonlarin teserrufat potensialinin guclenmesine sebeb olmusdur Fransanin teserrufatinda aqrar bolmenin Ingiltere ve Almaniyaya nisbeten muhum ehemiyyeti var Kend teserrufatinda heyvandarliq ustunluk teskil edir Et sud mehsullari istehsalina bugda seker cugunduru yigimina gore Fransa Qerbi Avropada 1 ci yeri uzum yigimina ve serab istehsalina gore ise dunyada ilk yerlerden birini tutur Fransa kend teserrufati mehsullarinin iri istehsalcisi olmaqla yanasi hem de onun iri ixracatcisidir Fransa regionlari Cenubi Avropa olkelerine daxildir Martinika Korsika Qvadelupa Normandiya Burqundiya Sampan Ardenne Turen Oksitaniya Nicca Elzas Akvitaniya Overen Bretan Sentr Frans Konte Il de Frans Limuzen Lotaringiya Cenub Pireneyler Nor Pa de Kale Asagi Normandiya Yuxari Normandiya Pays de la Luar PikardiyaFransa seherleri Redakte Esas meqale Fransa seherlerinin siyahisiTarixi Redakte Esas meqale Fransa tarixi Lutesiyanin plani Lutesiyanin Parisin qedim adi esasi e e III esrin ortalarinda Kelt menseli parisi tayfalari terefinden indiki Site adasinda qoyulmusdur Mehz seherin muasir adi parisilerin adindan goturulmusdur Lutesiya haqqinda ilkin yazili melumata e e 53 cu ilde Yuli Sezarin Qall muharibesi haqqinda 6 ci kitabinda rast gelinir e e 53 cu ilde romalilar birinci muvveffeqiyyetsiz cehtden sonra ikinci defe sehere yaxinlasmaq isterken sakinler Lutesiya seherine oda vuraraq korpuleri mehv etmisler Romalilar adani lutesiyalilara saxlayaraq Sena cayinin sol sahilinde yeni seher salmislar Roma imperiyasi zamaninda seher bir o qeder de ehemiyyete malik olmamisdir Avropada bir esrlik keskin dini qarsidurma dovrune yekun vurmus olmusdur Beynelxalq munasibetlerde dini amillerin rolu keskin suretde azalmisdir Otuzillik muharibenin neticeleri gostermisdi ki merkezlesdirilmis milli dovletlerin Fransa Ingiltere Hollandiya Isvec siyasi perspektiv geleceyi dalia inamlidir Vestfal sulhu Avropada xarici siyasi veziyyeti kokunden deyisdirirdi Quvveler balansi deyisdirilirdi Avropa beynelxalq munasibetler sistemi onun huquqi esasi ve gelecek istiqameti mueyyenlesmis olurdu XVII esrin II yarisi fransiz mutleqiyyetinin apardigi ve ona ugur geyirmeyen 4 muharibe ile seciyyelenir Butovlukde yuzillikde Avropanin siyasi xeritesinde yeni burjua respublikalarinin yaranmasini sertlendiren Hollandiya ve Ingiltere burjua inqilablari bas vermis ve bunun neticesinde Avropanin siyasi heyati deyismisdi Burada da Hollandiya daha feal rol oynayirdi XVII esrin ikinci yarisi ile XVIII esrin evvellerine Fransanin herbi siyasi genislenme plani dord muharibeye sebeb olmusdur 1667 1668 ci illerde olan ilk muharibede meqsed ispan Niderlandinin Fransaya birlesdirilmesi idi Hollandiya Ingiltere ve Isvec arasinda Fransya qarsi ucluk ittifaqi yaranmisdi Isvec Vestfal sulh muqavilesinin teminatcisi kimi cixis edirdi Bele bir seraitde XIV Ludovik muharibeni dayandirmali olmusdur Ikinci muharibe 1672 1679 cu illeri ehate edir Fransa krali XIV Ludovik Hollandiyaya qarsi hucuma kecmisdi Ingiltere ve Ispaniya da Hollandiyaya komeklik go sterirdiler Nehayet 1679 cu ilde Nimvehen sulh muqavilesi baglanmisdir Bu muqavileye esasen Fransa Hollandiya erazilerini azad etmis onun muqabilinde ise Ispaniyadan Cenubi Niderlanddan mueyyen eraziler almisdir Bu ilk beynelxalq muqavile idi ki senedlesme latinca deyil fransiz yazisi ile aparilmisdir Bu muqavile Fransa ucun serfeli olmusdur Bele seraitde Versal Almaniyanin zeifliyinden istifade ederek ozbasina olaraq Almaniyanin bezi torpaqlarim oz torpagina birlesdirirdi Fransaya beraet qazandirmaq ucun xususi Birlesdirme Palatasi tesis edilmisdir Belelikle 1681 ci ilde Strasburq ele kecirilmisdi Ucuncu muharibe 1688 1697 ci illeri ehate edir XIV Ludovikin bu ucuncu muharibesi demek olar ki umumavropa muharibesine cevrilmisdir Hem quruda ve hem de denizde 10 il muharibe getmisdir Herbi doyusler Alman Niderland Italiya Ispaniya torpaqlarinda gedirdi Burada Fransa meglub olmus 1697 ci ilde sulh muqavilesi baglanmisdi Ispaniya krali II Kari 1700 cu il oldukden sonra XIV Ludovikin nevesi V Filipp Kral elan edildi Bu vaxt XIV Ludovik oz ordusunu Ispaniyaya gondermisdir O oz nevesi adindan ozu Ispaniyani ve mustemlekeleri idare etmek fikrinde idi Bu ise bir cox Avropa dovletlerini qiciqlandirmisdir Odur ki genis ittifaq yaratmali olmuslar XIV Ludovikin dorduncu muharibesi baslamisdi Bu muharibe Ispan vereseliyi ugrunda geden muharibe idi Bu muharibe 1701 1713 cu illeri ehate edirdi Muharibede demek olar ki butun Qerbi Avropa istirak edirdi Hemin vaxtlar 1700 1721 ci illerde Simal muharibesi de gedirdi Simali ve Cenubi Avropa arasinda gedirdi Ispaniya vereseliyi ugrunda muharibe Almaniya Fransa Italiya ve Ispaniya arasinda gedirdi Fransa meglub olmus ve sulh istemisdir Belelikle 1713 1715 ci illerde Utrextde sulh konqresi kecirilmisdir Konqresde Fransa Ingiltere Hollandiya Savoyya Portuqaliya Venesiya Papa vilayetleri Ispaniya ve diger dovletler istirak etmisler Muharibenin bitmesi barede olan bu Utrext sulh muqavilesinde Ispaniyanin vereseliyi barede bir nece muqavilenin sertleri de yad edilmisdir Orta esrler Redakte Parisin plani 1223 cu il Romalilarin hokmranligi 508 ci ilde franklilarin gelisinden sonra suqut etdi Filipp II Avqustun hakimiyyeti illerinde seherin mudahiesi mohkimlendirilmis 1190 ci ilde sag sahil 1210 cu ilde sol sahil boyu qala divarlari seherinh qerb hisseside ise Luvr qesiri tikilmisdir XI esrden baslayaraq Paris Avropanin medeni maarif ve dini merkezine cevrilmeye baslayir XIII esrden etibaren sol sahil boyu soralar Strabon universitetinin yaranmasinda muhum rol oynamis coxlu kollecler acilir XIV esrde Boyuk bulvar deyilen yerde sol sahil boyu yeni qala divarlari tikilir XVII esrde xarici siyaset Redakte 1665 ci ilde Ispan krali IV Filip vefat etdi Bununla yanasi XIV Ludovik da Ispan mallarinin bir hissesine haqq qazandirdi cunki merhum Kralin Mariya Terezanin vergi odememesi onun atasinin qanuni quvvesinin mirasini mehrum etdi Bir behane olaraq Fransiz terefi Ispaniya Hollandiya bir sira sahelerde devolution huququ istifade ederek ilk nikah usaqlar miras ustunluk idi Xususi huququn dovlet mubahiselerine xas hedden uzadilmasi ile XIV Ludovik Ispaniya Hollandiyasini ilk nikahindan IV Filipin qizi Mariya Terezaya vermeye cagirdi Buna gore 1667 ci ilde baslayan muharibeye devolutionary deyildi Turenn in oynadigi liderlikde helledici rol herbi emeliyyatlar fransizlar ucun ugurlu inkisaf etdi Yalniz iki hefte icinde Voban Lill i muvafiq bir muhasire altina aldi ve 1668 ci ilin evvelinde Sahzade Condenin ordusu Ispanlara mexsus Frans Komte isgal etdi Ancaq Fransanin guclenmesi deniz quvvelerini qorxutdu Ingiltereye Hollandiyaya ve Isvece anti Fransiz alyansini bagladi Koalisiya ile muharibe tehlukesi altinda olan XIV Ludovik 2 May 1668 ci ilde Aran sulh muqavilesini imzalamaga mecbur edildi Buna gore Flandersin cenubunda Lille de daxil olmaqla bir sira strateji ehemiyyetli qalalar qorunub saxlanila bilerdi Sulhun bitmesinden bir gun kecdikden sonra yeni bir muharibeye hazirliq baslandi Hollandiyani bu defe Hollandiyani Fransa qosulmaqdan onlediren esas dusmen olaraq secilmisdi Uzun danisiqlarin neticesi olaraq XIV Ludovik diplomatlari Ingilterenin Isvecin ve Bavyeranin desteyini ala bildi 1672 ci ilin martinda ingilisler Hollandiyaya muharibe elan etdiler aprelde ise Fransizlar eyni seyi etdi Hollandiyali muharibe basladi Iyun ayinda Hollandiyali muharibe esnasinda Fransiz ordusu cenubdan Ispaniya Hollandiyasini yaxaladi Reyne zorladi ve Hollandiyani isgal etdi Yalniz 22 gunde Fransizlar qirx seherleri ele kecirdiler ve artiq Hollandiyaya geldikleri zaman Hollandiyalilar dasqinlarin acilmasi ve genis erazileri deniz suyuyla dasqinlarken bu seheri etibarli bir ada cevirdi Isgalcilara qarsi her gun dayandigina Narinci Sahzadesi rehberlik edirdi dovlet cevrilisinin neticesi olaraq respublika icerisinde butun gucleri sixisdirdi Herbi emeliyyatlara elave olaraq Fransaya qarsi bir koalisiya yaratmaq ucun feal diplomatik danisiqlar apardi Onun seyleri meyve getirdi Ispaniya Alman imperatoru ve bir sira alman hokumetleri XIV Ludovike qarsi muharibeye girdi 1673 cu ilin sonunda Fransiz esgerleri Hollandiyani terk etmek mecburiyyetinde qaldilar 1674 cu ilde Ingiltere ayri bir sulh etdi Fransa guclu koalisiyaya qarsi mubarizede indi yalniz Isvecin komeyine arxalana biler Yazda Vauban terefinden desteklenenXIV Ludovikin emri altinda ordu Frans Komte isgal etdi Ancaq Rineland erazilerinden Fransiz qosunlari ustun dusmen quvvelerinin tezyiqi altinda geri cekilmeye mecbur edildi Palatinadan ayrilaraq buruq torpagin prinsipi tetbiq olundu dinc yasayis yerleri mehv etdi ve sakinlerini oldurdu Dusmenin ededi ustunluyune baxmayaraq 1674 cu ilin ikinci yarisinda Fransiz hele de tesebbuskari ele kecirmeye muveffeq olmusdur Avqust ayinda Seneffe Fransiz Flanders altinda Conde Sahzadesi Portuqaliya Sahzadesinin muttefiq ordusunu meglub ederek Parise hereket etdi Dusen ve qisda Turen dusmenini Alsacede cokdu Ancaq gelecek ilden etibaren Fransa hem de en yaxsi komandirlerini itirdi Iyun ayinda 1675 ci ilde Turenn kuce nuvesi terefinden olduruldu Olumunden sonra Alsace ordusunun emrini alan Sahzade Conde dusmeni dusmeni dayandira sonra isinden teqaude cixaraq qala ucun teqaude cixdi Ancaq gelecekde doyusler fransizlar ucun yaxsi bir sekilde formalasdi Ispaniyadaki bir sira seherleri isgal etdiler ve genc Fransiz donanmasi Ispan ve Hollandiyali heyetlerde Araliq denizinde zefer qazandi 1678 ci ilde Nimvehen dunyasina gore Fransaya Franche Comte ve Ispaniyadaki bir sira seherleri devet etdi Bu muqavile XIV Ludovikin xarici siyasetinin en boyuk nailiyyetlerinden idi ve o vaxtdan ona Boyuk deyildi Yeni tarix Redakte Esas meqale Boyuk Fransa inqilabi Esas meqale Bastiliyanin alinmasi Esas meqale Vandeya usyani XIV Ludovikin zamaninda kral iqametgahi Versala kocurulur Buna baxmayaraq Parisin artan iqtisadi potensiali ve ehalisi onu siyasi merkez olaraq daha da aktuallasdirir 1844 cu ilde indiki dairevi yol boyu sayca ucuncu qala divari tikilerek seheretrafi 16 girisli qala divarlarinin uzunlugu 36 km e catdirilir Bastiliyanin alinmasi XIX esrde 21 beynelxalq serginin besi Parisde kecirilir ki bu da seherin medeni siyasi heyatina cox musbet tesirini gosterir Eyfel qullesi Umumdunya sergisi munasibetile 1889 cu ilde tikilmisdir Almanlar terefinden Parisin isgali fehlelerden xirda senetkarlardan ve burjuaziyadan ibaret Paris Kommunasi Fransa imperiyasini suquta yetirir Boyuk Fransa inqilabi 1789 1799 Fransa ve Avropa siyasi tarixinde koklu deyisikliklere sebeb olmus en muhum hadiselerden biri O dovr Fransasinda elece de diger aparici Avropa olkelerinde hakim zadegan ve katolik ruhanilerine verilmis qeyri mehdud imtiyazlarla xarakterize olunan mutleq monarxiyadan demokratiya vetendasliq ve insan huquq ve azadliqlari kimi muterreqqi prinsiplere esaslanan siyasi sosial qiyam Inqilab qanli igtisaslar minlerle insanin teqib ve edamiyla musahide olunumus hetta beynelxalq seviyyede ciddi narahatliq dogurmusdur Inqilab ozunden sonra Avropada Napoleon muharibeleri Fransada monarxiyanin berpasi ve nehayet muasir azad demokratik Fransanin simasini mueyyenlesdirecek daha iki inqilaba sebeb olmusdur Inqilabdan sonraki 75 il erzinde Fransa respublika diktatorluq konstitusiyali monarxiya ve iki muxtelif imperiyalar halinda movcud olmusdur Esas meqale Fransa Direktoriyasi Direktoriya Fransa Direktoriyasi fr Directoire executif franzosisch Le Directoire 26 oktyabr 1795 24 dekabr 1799 Fransa inqilabindan sonra Milli Konvent terefinden 1795 ci ilde qebul edilmis konstitusiyaya esasen idareetme formasi bes neferden ibaret fr membres du Directoire icraedici orqan Fransa Respublikasi Konstitusiyasi 1795 bend 132 Direktoriya uzvuluyune namized Besyuzler Surasi terefinden ireli surulur ve Ansionlar Surasi terefinden 5 il muddetine tekrar secilmemek serti ile secilir Fransa Respublikasi Konstitusiyasi 1795 bendler 132 133 137 ve 138 Direktoriya uzvu 40 yasindan yuxari Direktoriya uzvulerinden qohumu olmamaq serti ile Qanunverici Korpusun uzvuleri ve nazirlerden secilir Fransa Respublikasi Konstitusiyasi 1795 bendler 135 136 139 Her bir Direktoriya uzvu Icraedici Direktoriyanin prezidenti fr president du Directoire olub Fransa Respublikasi Konstitusiyasi 1795 bend 141 eyni zamanda Icraedici Direktoriyanin katibi fr secretaire du Directoire secilir Fransa Respublikasi Konstitusiyasi 1795 bend 143 Direktoriya iclaslarini Qanunverici Korpusda kecirir Fransa Respublikasi Konstitusiyasi 1795 bend 171 Direktoriya iclasinin yetersayi ucun 3 uzvunun istiraki vacibdir Fransa Respublikasi Konstitusiyasi 1795 bend 142 Muasir tarix Redakte Ikinci dunya muharibesinde seher fasist Almaniyasi terefinden isgal edilir ve isgal 1944 cu ile kimi davam edir Esas meqale Setif ve Gelma qetliami Setif ve Gelma qetliami 8 may 1945 ci ilde Elcezairin Setif Guelma ve Kherrata seherlerinde Fransa ordusunun mulki ehaliye qarsi toretmis oldugu qetliam Fransa hokumetinin verdiyi resmi melumatda oldurulmus elcezairlilerin sayi 1200 yaralilarin sayi 1500 gosterilse de diger menbelerde oldurulmus elcezairlilerin sayinin 6000 ile 45 000 arasinda oldugu bildirilir 1968 ci ilde Paris kutlevi ixtisaslar meydanina cevrilir ki bu da hakimiyyet deyisikliyi ile neticelenir Tarixi sexsiyyetler Redakte Esas meqale Napoleon Bonapart Napoleon Bonapart it Napoleone Buonaparte fr Napoleon Bonaparte 15 avqust 1769 5 may 1821 Fransa imperatoru bacariqli serkerde I Napoleon heyati boyu asagidaki vezifeleri dasiyib Fransa inqilabi ordusunun generali Fransa Respublikasinin birinci konsulu 9 noyabr 1799 20 mart 1804 fransizlarin imperatoru 18 may 1804 11 aprel 1814 12 mart 1815 22 iyun 1815 Italiya Respublikasinin Prezidenti 26 yanvar 1802 17 mart 1805 Italiya krali 17 mart 1805 11 aprel 1814 Reyn Ittifaqinin protektoru 12 iyul 1806 19 oktyabr 1813 Isvecre Konfederasiyasinin mediatoru 19 fevral 1803 19 oktyabr 1813 Berqin Boyuk Hersoqu 1808 1809 Esas meqale III Napoleon III Napoleon tam adi Sarl Lui Napoleon Bonapart fr Charles Louis Napoleon Bonaparte 20 aprel 1808 Paris 9 yanvar 1873 Chislehurst London II Respublika prezidenti fransizlarin ilk prezidenti ve II Fransa Impeiyasinin III Imperatoru I Napoleonun qardasi oglu olmusdur Bir sira cevrilis cehdinden sonra dinc yolla 1848 ci ilde II Respublika prezidenti kimi hakimiyyete gelmis 1851 ci ilde qanuni hakimiyyeti legv edib avtoritar polis rejimi yaradaraq bir ilden sonra ozunu III Imperator elan edir On illik qeddar bonapartizm ideyalari altinda idarecilikden sonra 1860 ci ilde demokratik reformalar apararaq Fransanin iqtisadi senaye potensiyalinin guclu inkisafina sebeb olmusdur 1870 ci ilde liberal konstitusiya qebul edildikden sonra hakimiyyet yeniden qanuni parlamente qayidir Fransa Prussiya muharibesinde almanlara esir dusen III Napoleon Fransanin sonuncu monarxi sayilir Esas meqale Sarl de Qoll Sarl de Qoll fr Charles Andre Joseph Marie de Gaulle 22 noyabr 1890 9 noyabr 1970 fransiz generali ve siyasetcisi Ikinci dunya muharibesinde alman fasistlerine qarsi Muqavimet herekatina rehberlik etmisdir 1944 46 ci illerde Fransada yaradilmis muveqqeti hokumete basciliq etmisdir 1958 ci ilde Elcezair muharibesi zamani o yeni hokumetin yaradilmasi ucun tapsiriq alir Qoll bu erefede konstitusiya islahatini heyata kecirir ve Besinci respublikanin esasini qoyur Qoll ele hemin il yeni respublikanin prezidenti secilir O 1959 69 cu illerde Fransanin prezidenti kimi yeni respublikanin formalasmasinda boyuk rol oynamisdir Onun qoyub getdiyi Qollizm ideologiyasi bu gun de Fransa siyasetinde boyuk rol oynayir Tarixi abideleri ve memarliq RedakteTarixi abideleri ve arxitekturasi Monsoro qesri Muasir incesenet muzeyi Opera Qarnye Muzey Orsay Pikasso muzeyi Luvr muzeyinin suseli piramida formasindaki girisi Zefer tagi Eyfel qullesi Paris Meryem Ana kilsesi Nimes amfiteatri Cluny Abbey Chartres kilsesi Chateau de Chenonceau Vaux le Vicomte Arc de Triomphe du Carrousel Fransanin gormeli yerleri coxdur Bura memarliq tikilileri kuce ve meydanlar korpuler ve s aiddir Bunlardan ucu Napoleonun serencmi ile 1806 1836 ci illerde memar Jan Fransua Salqrin terefinden tikilmis Zefer tagi 1887 1889 cu iller arasinda Qustav Eyfelin layihesi esasinda insa edilmis Eyfel qullesi ve XII esrde Site adasinda tikilmis Notr Dam de Pari kilsesi Parisin simvoluna cevrilmisdir Esas meqale Zefer tagi Paris Esas meqale Eyfel qullesi Esas meqale Notr Dam de Pari Esas meqale Luvr muzeyi Esas meqale Monsoro qesriSosial qurulusu RedakteEhali ve seherler 66 630 602 nefer ehalisi olan Fransa ehalisine gore 21 ci Avropa Birliyi icinde Almaniyadan sonra 2 ci olkedir Dunya ehalisinin 0 88 ni teskil edir Olkenin boyuk seherleri Paris Marsilya Lyon Lille Toulouse Nice ve Nantesdir Olke ehalisinin 84 i seherlerde yasayir Fransa ehalisinin ekseriyyetini fransizlar teskil etdiyindem o tekmilletli dovlet sayilir Fransiz milleti qedim aborigen tayfalari qallarin keltler Roma isgalcilarinin german tayfalarinin qarismasi neticesinde formalasmisdir Fransiz hem de Fransa toponimlerinin menseyi V esrde olkenin simal hisssesini zebt eden german tayfalarindan olan franklarin adindan goturulmusdur Ehalisinin 90 i fransizlardir Orta omur muddeti 82 3 ildir qadinlar 85 4 kisiler ucun 79 2 Fransada qadinlarin sayi 34 336 315 kisilerin sayi 32 291 287 neferdir Olkede tebii artim 2015 ci il ucun 0 4 dir Ehali terkibinde yasli ehalinin payi getdikce artir Fransizlar Avropanin roman xalqlarina aid edilir Fransiz milleti qedim aborigen tayfalari qallarin keltler Roma isgalcilarinin german tayfalarinin qarismasi neticesinde formalasmisdir Fransiz hem de Fransa toponimlerinin menseyi V esrde olkenin simal hisssesini zebt eden german tayfalarindan olan franklarin adindan goturulmusdur Daha cox inkisaf etmis qall roman medeniyyetinin tesiri ile german dilli franklar yerli ehali ile qaynayib qarisir oz dilleri ve adet enenelerini tedricen itirirler 843 cu ilde romanlasmis franklar guclu kralliq yaradir ve onu Fransa adlandirirlar Ona gore de Fransanin ehalisinin formalasmasinda onun simali ve cenubunda muxtelif etnik komponentler istirak etmis ve romanlasma derecesi de bu bolgelerde eyni olmamisdir Etnik qruplar esasen etraf bolgelerde yasayir Fransanin etnik terkibi rengarengdir dunyanin her yerinden 100den cox etnik qrup var ancaq buna baxmayaraq olkede tek dil fransiz dilidir Oksitan 10 2 Alsak 2 1 Flamand 0 2 Lotaring 0 4 Breton 0 8 Katalon 0 4 Korsikalilar 0 3 Bask 0 1 Alman 2 5 Bunlar dil ve medeniyyetleri ile ferqlenen bretanli 1 5mln nefer elzasli 1mln dan cox flamandli korsikali basklar ve katalonlardir Bretanlilar kelt dil qrupuna aid olub Bretan yarimadasinin qerb eyaletlerinde alman dilinin yerli lehcesinde danisan elzaslilarElzas ve Lotaringiyada holland diline yaxin dilde danisan korsikalilar Korsika adasinda yasayirlar Katalonlar ve basklar Pireneyin eteklerinde meskunlasmislar Etnik qruplar fransiz dilinde tehsil alir ve fealiyyetlerinde bu dilden genis istifade edirler Fransada ehalinin 85 i ag irqe 3 3 i qara irqe 10 i Simali Amerika 1 7 i Asyalilara mensubdur 2014 cu ilde Fransada olan 229 000 xaricinin texminen 8 i portuqal 5 i ingilis 5 i ispan 4 i italyan 4 i alman 3 i roman 3 i belcikali idi Avropanin diger iri dovletleri ile muqayisede Fransada ehali suretle artir Bunun bir ceheti dovletin dogumu artirmaq istiqametinde apardigi demoqrafik siyaset digeri ise immiqrasiyadir Fransada 5mln immiqrant yasayir Bunlar Simali Afrika olkeleri Fransanin kecmis mutemlekelerinden gelenler hemcinin portuqaliyalilar italyan ve turklerdirFransa ehalisinin umumu sayi 66 8mln neferdir Olkede tebii artim 2015 ci il ucun 0 4 dir Orta omur muddeti 79 ildir qadinlar 83 kisiler ucun 76 Fransada ehalinin heyat seviyyesi teqriben Almaniya ve Boyuk Britaniyada oldugu kimidir UDM un 30 den coxu sosial sektora serf olunur En muhum sosial problem issizlikdir 2010 cu ilin oktyabr ayinda hokumetin teqaud yasinin uzadilmasi 62yas haqda serencaminin kutlevi etirazlara sebeb olmasi da issizliyin aradan qaldirilmasinda manee kimi izah olunur Olkede kilsenin tesiri Italiya ve Ispaniyada oldugu kimi o qeder de guclu deyildir Fransa ehalisinin 90 i katoliklerdir Fransada orta sixliq her kv km de 110 neferdir En six ehali Pireney Alpin cenub yamaclarinda Merkezi massivde cemlenmisdir Olkenin en iri seherleri Paris Liyon Marsel Lill Tuluza Nitsa Strasburq burada yerlesir Ehalisinin3 4 u seherlerde yasayir Aqlomerasiyalarin sayi 50 ni otmusdur Seher ehalisinin 60 i aqlomerisyalarda yasayir Fransada tehsil pulsuzdur Olkenin muasir tehsil sisteminin esasi 1880 1890 ci illerde qoyulub ve 6 yasindan 16 yasinadek usaqlar ucun icbari xarakter dasiyir Dovlet elece de ozel tehsil muessiseleri movcud olan Fransada mekteblilerin texminen 20 faizi ozel orta tehsil muessiselerinde oxuyur Hem dovlet hem de ozel tehsil muessiseleri ucun butun mekteb proqramlarini dovlet tesdiq edir Hemcinin musabiqe ve imtahanlarin kecirilmesi de dovlet terefinden temin olunur Bakalavriat derecesi seviyyesinedek diplomlarin verilmesi huququ yalniz dovlete mexsusdur 1959 cu ilden beri ozel tehsile dovlet terefinden yardim edilir Olkede her 9 ozel mektebden 8 i bu yardimdan yararlanir Ozel sektorda calisan muellimlerin emekhaqqi ve tehsil xerclerini de dovlet odeyir Fransanin tehsil sistemi asagidaki struktura malikdir mektebeqeder tehsil 6 yasinadek ibtidai tehsil 6 11 yas orta tehsil 11 18 yas orta tehsilin sonunda bakalavriat diplomu verilir Bu diplom imtahansiz universitete qebul olmaq huququ verir ali tehsil Muxtelif pillelerde tehsilin teskili ve mezmunu 30 ilden artiqdir ki heyata kecirilen islahatlarla musayiet olunur Aparilan islahatlar tehsilin demokratiklesdirilmesini ve onun inkisaf etmekde olan cemiyyetin ehtiyaclarina yoneldilmesini temin edir Fransada son illerin esas tehsil islahatlari asagidakilardan ibaretdir 3 yasindan 5 yasinadek usaqlar ucun mektebeqeder usaq muessiseleri sebekesinin inkisafi ibtidai mekteblerden kolleclere kecid imtahanlarinin legv edilmesi tehsilden geri qalan sagirdler ucun adaptasiya siniflerinin yaradilmasi xususilesdirilmis ve ibtidai mektebden kollece qeder qruplara bolunme olmadan tehsilin umumi sutununun teskili tehsilin odenissiz olmasi sagirdlerin tehsil muddeti erzinde lazimi vesaitlerle temin olunmasi mektebe gedis haqlarinin odenilmesi yeni fenlerin tedris proqramina daxil edilmesi informatika vetendas cemiyyetinin esaslari ve diger Paris Simali Fransa ovaliginin merkezinde Sena cayinin sahilinde yerlesir Paris dunyanin en gozel seherlerinden biridir Turist qebuluna gore dunyada birincidir 76 8mln nefer 2010 cu il Parisin ureyi sayiln Site adasi Sena cayi sahilinde yerlesir seherin qedim hissesidir Diger sozle bura aciq sema altinda qedim abideler muzeyidir Fransanin gorkemli sexsiyyetlerinin o cumleden Volterin Russonun Huqonun mezarlari yerlesen mohtesem Panteon namelum esgerin mezari onunde ebedi mesel yanan Zefer tagi Milli teatr Qrand Operanin binasi Edalet mehkemesi sarayi Muqeddes Maqdalena kilsesi Bonapart Napaleonun mezari olan Eliller mebedi ve bir cox basqa tikililer Parise tekrarolunmaz gorununs verir Eyfel qullesi Parisin remzi hesab olunur Iki min il yasi olan seherin menzeresini seyr etmek ucun her il 3 milyonadek turist hundurluyu 300 metr olan bu qulleye qalxir Cografiyasi RedakteFransanin boyuk bir hissesi Qerbi Avropada yerelsir Onun materik hissesi simal serqde Belcika Luksemburq ve Almaniya serqde Isvecre cenub serqde Monako ve Italiya cenub qerbde Ispanya ve Andorra ile serheddir Fransanin sahili 4 su hovzesi ile yuyulur La Mans Atlantik okeani Simal denizi ve Araliq denizi Olkenin qerb ve simal sahilleri Atlantik denizi ile Biskay korfezi ve La Mans bogazi cenub sahili ise Araliq denizi Lion korfezi ve Liquriy denizi ile yuyulur Deniz serhedlerinin uzunlugu 5500 kilometrdir Fransa Qerbi Avropa erazisinde yerlesen en boyuk olkedir Fransa demek olar ki Avropa Ittifaqinin erazisinin besde birini tutur Hemcinin Araliq denizinde yerlesen Korsika adasi ve iyirmiden cox asili erazilerde bu dovletin terkibine daxildir Olkenin umumi sahesi 547 030 kvadrat kilometr Cografi movqe Avropanin qerbinde yerlesir Fransanin erazisi 551 6 min kv km ehalisi 65 8 mln neferdir Terkibine Araliq denizindeki Korsika adasi ve bir sira kicik sahil adalari daxildir Fransa ile qonsuluqda Almaniya ltaliya Belcika Isvecre Ispaniya kimi inkisaf etmis olkeler ve onlarin en muhum sanaye rayonlari yerlesir Olkenin qerb serheddinin xeyli hissesi tebii sedler boyunca kecir Pireney daglari Fransani Ispaniyadan ayirir cenub serqde Italya ve Isvecre ile serheddi Alp ve Yura daglari boyuncadir Fransa Almaniya serheddinin xeyli hissesi Reyn cayi boyuncadir Yalniz simalda Fransa Belcika serheddi ovaliqdan kecir Olkenin umumi serhedlerinin 2 3 si deniz serhedlerinin 3120 km payina dusur Fransanin serhedlerinde mikrodovletler yerlesir Bunlar Mavi sahil bolgesinde Monako Pireney daglari ile serhedde ise Andorradir Olkenin cografi movqeyinin xususiyyetlerine Atlantik okeani ile Araliq denizi arasinda yerlesmesi iqtisadi cehetden inkisaf etmis dovletlerde qonsu olmasi Afrikanin qerb olkelerine yaxinligi Belcika ve Isvecrenin fransiz dilli ehalisinin yasadigi bolgelerde hemserhed olmasi sualti La Mans tuneli vasitesile Boyuk Britaniya ile rahat qonsuluq elaqelerinin olmasi ve s aiddir Olke erazisinde 3 tebii cografi bolge ayrilir Olkenin senub serq ve senub qerb serheddi boyunsa uuksek Alp ve Rireneu orta hundurluklu Yura daglari uzanir Olkenin merkez ve serq bolgesinde cox parcalanmis orta hundurluklu daglar ve yukseklikler yerlesir Fransa Alplarinin hundurluyu 4000m den yuksekdir Italiya ile serheddinde Monblan dagi 4807m neinki Fransada hem de Avropada en yuksek zirvedir Alp daglarinin ezackar tebieti kars magaralari dag golleri selaleler infrastruktur tikilileri tuneller dag xizek obyektleri ve s turizm rekreasiya cehetden xususile ehemiyyetlidir Fransa mineral servetlerin muxtelifliyine gore secilen dovletdir Qerbi Avropada demir filizi boksit kalium ve dasduz uran filizi ehtiyatina gore qabaqcil yerlerden birini tutur Fransa erazisinin ekser hissesinde mulayim isti ve rutubetli deniz iqlimi hakimdir Okean sahilinden serqe dogru getdikce iqlimin kontinentalligi artir Buna baxmayaraq daglar istisna olmaqla olkenin ekser hissesinde qis temperaturu musbetdir Dagliq erazilerin iqlimi ise sertdir Fransada cay coxdur En muhum saylari Luara 2 Rona Sena ve Haronnadir Olkenin sinal serq serheddinde Reyn Mazel Seld caylarindan qonsu dovletler musterek istifade edirler Fransa caylarinin hidroenerji ehtiyati coxdur Enerji ehtiyatinin yarisi Rona ve onun qollarinin payina dusur Hidroenerji ehtiyatina gore Qerbi Avropada Norvec ve Balkan olkelerinden geri qalir Olkede gol azdir Gollerden en muhumu Cenevredir Bu golun xeyli hissesi Isvecre erazisindedir Olkenin torpaq bitki ortuyu muxtelifliyi ile secilir Ovaliqlarda boz mese simal qerbde podzollasmis boz torpaqlar yayilmisdir Dagliq erazilerde dag mese boz torpaqlari ustunluk teskil edir Torpaqlar tebii mehsuldarligini itirmisdir Cenubi Fransada meselerin qirilmasi heyvanlarin otarilmasi torpaq eroziyasina sebeb olmusdur Fransada etraf muhit insan fealiyyeti neticesinde tamamile deyisilmisdir ve olkenin her yerinde medeni landsaft ustunluk teskil edir Tebii mese massivleri yalniz Vogez Yura Simali Alplarda qalmisdir Olkede mesesalma isleri genislendirilir Araliq denizi sahili bolgelerinde zeytun subtropik meyve agaclari uzumlukler bezek agaclari genis yayilmisdir Fransanin erazisinde qedim dovrlerde muxtelif tayfalar kelt qall iber hun liqu german franklar meskunlasmis ve onlar bir sira seherler salmislar Marsel Nitsa ve s 843 cu ilde yaranmis Frank kralliginda uzun muddet feodal cekismeleri movcud idi XV esrin ikinci yarisindan merkezlesmis dovletin yaranmasi basa catir Fransada mutleqiyyet usul idaresi mohkemlenir Kral idareolunma hakimiyyetinin sistemine XVIII esrin axirinda bas veren Boyuk Fransa inqilabi son qoyur 1792 ci ilde Fransada ilk defe respublika tesis edilir 1 ci respublika 1799 cu ilde herbi cevrilisden sonra olkede Napoleon Bonapartin herbi diktatura rejimi evvelce konsulluq 1804 cu ilden ise imperiya formasinda yaranir Napoleonun meglubiyyetinden sonra olkede 1814 cu ilden 1848 ci iledek konsitusiyali monarxiya usul idaresi berqerar olur 1848 ci il fevral inqilabi respublika qurulusunu yeniden berpa edir 2 ci respublika lakin 1852 ci ilde respublika usul idaresini III Napoleonun imperiyasi evez edir 1870 ci il sentyabr inqilabi 3 cu respublikanin yaranmasina sebeb olur 1870 1940 1871 ci ilin mart ayinda Parisde bas veren inqilab neticesinde Paris kommunasi adlanan hakimiyyet sistemi yaradilir Cemi 72 gun fealiyyet gosteren Paris kommunasi hokumet terefinden amansiz teqiblere meruz qalir XIX esrin sonunda Fransa mustemlek sisteminin yaradilmasi basa catir O Boyuk Britaniyadan sonra dunyanin en iri mustemlekeci dovletine cevrilir Fransa Antantanin terkibinde I dunya muharibesinde istirak edir 1919 cu il Versal sulh muqavilesi fransizlarin xeyrine hell edilir Almaniyanin zebt etdiyi Elzas ve Lotaringiyanin simal serq hissesi Fransaya qaytarilir ve s 1940 ci ilde Fransa Almaniya ve Italiya ordusu terefinden zebt edilir 1944 cu ilin axirlarinda antihitler koalisiya ordusu ve Fransa Muqavimet herekatinin fealiyyeti neticesinde olke isgaldan azad edilir 1946 ci ilde 4 cu respublikanin 1958 ci ilde ise 5 ci respublikanin konsitutsiyasi qebul edilir Belelikle Boyuk Fransa inqilabindan sonra olkede 5 respublika usul idaresi 1792 1799 1848 1852 1870 1940 1946 1958 1958 ci ilden sonra movcud olmusdur 5 ci respublika dovrunde Fransa Avropa ve dunya siyasetinde lider muvqeyi ile yanasi iqtisadiyyatda da guclu dovlete cevrilmisdir Iqlimi RedakteFransanin avropa hissesinde mulayim deniz iqlimi serqde mulayim kontinental cenubda ise subtropik iqlim musahide edilir Yay kifayet qeder isti ve quru olur iyulda orta hava tempiraturu 23 25 dereceye catir qis aylarinda ise hava yagisli kecir orta tempiratur ise 7 8 C olur Yagintintilarin esas hissesi yanvar aprel aylarinda dusur ve onlarin umumi sayi 600 1000 mm arasinda deyisir Tehsil RedakteFransanin muasir tehsil sistemi sonuncu 200 ilde tesekkul tapmis ve dunyada en qabaqcil tehsil sistemlerinden birine cevrilmisdir Onun baslica xususiyyeti dovlet tehsil muessiselerine sahib olmasidir Fransada tehsil almaq xariciler de daxil olmaqla hami ucun pulsuzdur Duzdur universitetlerde telebelerden nominal odeme alinir Daha bir xususiyyeti ise tehsilin eyaletlerde de paytaxtda oldugu kimi keyfiyyetli olmasidir Sonuncu melumatlara gore Fransada sagird ve telebelerin sayi 15 mln yukselib ve bu da olkedeki ehalinin 4 1 teskil edir Olkede 7 min kollec ve 2600 lisey var Her il dovlet budcesinden tehsile 21 faiz vesait ayrilir Fransadaki tehsil sistemi cox aydin ifade edilen milli xususiyyetlere malikdir Bu olkede silklere bolunme diplom ve tehsil alma derecelerinin xususi sistemleri var Dovlet tehsil muessiselerinde verilen diplomlara qarsi xususi yanasma olur bele ki onlar diger ozel mekteb ve universitetlere nisbeten daha yuksek qiymetlendirilir Fransada tehsil sistemi RedakteDil merkezleri Redakte Fransiz dilinin xarici dil kimi tedris olunmasi ucun ixtisaslasmis mekteb ve kurslar Fransada coxdur Danisiq tecrubesini tekmillesdirmek ucun olkenin demek olar ki butun iri seherlerinde qisamuddetli kurslar tapmaq olar Dersleri Fransizlar kecirler Telime kommunikativ elaqe unsiyyet usul salinmisdir Esasen dersler formalasmaga soykenir danisiq dilinde tecrubenin mukemmellesdirilmesi ve inkisafina esas diqqet ise qrammatika ve teleffuze serf edilir Usaqlar ucun uygunlasdirilan xususi islenmis proqramlar vardir Qebuletme zamani telebeler bilik seviyyelerinin teyin olunmasi ucun testlerden kecirler Dilin oyrenilmesi adeten fransiz medeniyyeti ve adet enenelerinin bir sira elementleri ile elaqelendirilir Derslerin xaricinde mektebler Fransanin tarixine adetlerine ve muasir dovrune hesr edilmis movzular uzerinde muzakireler ve muxtelif ekskursiyalar teskil edirler Bir qayda olaraq her bir tehsil muessisesinde serbest is ucun xususi merkez kitabxana internete qosulan komputerler audio ve video kurslarla islemek ucun avadanliqlar vardir Fransada kollecler Redakte Kollecler orta ixtisas tehsili sahesidir Fransada beleleri movcud deyildir Burada kollecleri 2 ci dereceli orta mektebler adlandirirlar 2 3 il tehsil muddetinde hansisa bir is pesesi almaq olar Bir qayda olaraq tehsil alanlar buraxilis imtahanindan sonra senaye ve yaxud muxtelif xidmet sahelerine islemeye gedirler Basqa cixis yolu da var kolleci bitirdikden sonra emek pesesi telimi merkezlerinden birine daxil ola biler ve oz ixtisasina uygun olaraq isleye bilmesi ucun sertifikat ala biler Fransada orta ve yuksek tehsil arasinda ele bir ciddi serhed yoxdur Birinci ikinci ucun pilleken rolunu dasiyir Fransada universitetler Redakte Fransanin en nufuzlu tehsil muessiseleri Parisde yerlesir Sarbonna universitetinin esasi 1257 ci ilde xeyriyye meqsedile onlarla kasib telebenin tehsil ala bilmesi ucun Robert Sarbon terefinden yaradilmis kollecle qoyulmusdur XIV esrden etibaren universitet adlanaraq Parisin ve Fransanin en iri ve nufuzlu tehsil muessisesine cevrilmisdir 1968 ci il islahatindan sonra universitet 13 musteqil ali tehsil muessisesine bolunmusdur Sarbonna Universiteti Paris Dofin Universiteti Fransa Milli Kitabxanasinin oval zali Fransanin ali tehsil sistemi bu gun yukselme dovrunu yasayir Eger 1980 ci ilde telebelerin sayi 1 2 mln idise 2001 ci ilde bu gosterici 2 mln ya catdi ve artmaga da davam edir Fransa torpaginda ali tehsil alan her 10 telebeden biri ecnebidir Fransada tehsil suretli ve cevikdir Universitet tehsili 3 hisseye ayrilir Telebeler her birini bitirdikde diplom alirlar Birinci hisse iki il ucun hesablanib ve umumi DEUG ve ya elmi texniki DEUST universitet tehsili diplomunu almaq ucun imtahanla tamamlanir Coxlari mehz bu pillede dayanirlar cunki bele sened yaxsi is tapmaq ucun serait yaradir Ikinci hisse de 2 3 illik tehsilden ibaretdir Birinci ili bitirdikden sonra lisenziyali diplom verilir novbeti ise magistr diplomunu almaqla bitir Nehayet 3 cu hisse secilmis pesenin daha derinden oyrenilmesini teklif edir ve serbest elmi isle musayiet olunur hansi ki bu ise iddiali olanlar proqrama daxil olmasina qeder bu movzunun durust ve qisaca ifade olunmasina borcludurlar Bu merheleni muveffeqiyyetle kecenlere xususi ali tehsil ve ya esasli tehsil diplomu verilir Fransada texminen 80 universitet ve 300 e yaxin mekteb vardir Fransiz ali mektebleri oz olculerine gore ferqlenirler lakin butovlukde yerlesdiyi yerden asili olmayaraq yuksek keyfiyyetli tehsil ved edirler Boyuk eyaletlerdeki seherlerde Lill Ren Tuluza Eks an Provay sa Bordo Qrenoblyada Lion bir qayda olaraq kicik xususiyyetleri ile ferqlenirler Burada 2 ci ve 3 cu hissenin telebeleri daha coxdur Nehayet fransiz telebelerinin 4 1 nin toplasdigi Parisin etrafinda demek olar ki ne lazimdi her seyi tapmaq olar Ister fakulte ister proqram isterse de ixtisaslasdirma olsun Fransada universitetlerin resmi reytinqi movcud deyildir lakin yekunlasmis neticeler haqqinda danismaq olar Nece ki Fransanin alman dili oyreden en yaxsi fakultesi Strasburq Universitetindedir meselen Monpelye Universitetinde tebiet elmleri ve tibb fakulteleri daha yaxsi teskil olunmusdur En ali ticaret mektebi ali iqtisadi ve ticaret elmleri mektebi Parisin ali ticaret mektebi ve basqalarini flaqmanlar aralarinda biznes tehsili adlandirirlar Prinsip etibarile universitetler ve ali mektebler arasinda ferq movcud deyildir Yalniz yaranmis tarixi tiplerden sohbet gede biler Ali tehsil mezununun diplomu nufuzuna gore bezen universitet diplomundan daha yuksek qiymetlendirilir Bunlardan 1 ciler fransiz inqilabindan evvel yaranmisdi Dag mektebi 1783 cu ilde Bir il sonra korpu ve yollarin cekilmesi ucun tikilmis kralliq mektebi Bir qayda olaraq boyuk biznese ve siyasete geden yol mehz onlardan kecir Ekol Normal Ali Teserrufat mektebi Ali Ticaret mektebi Texniki mekteb muhendis vetendaslar ucun Merkezi mekteb Herbi umumqosun mektebi daha cox meshurdurlar Dogrudur ecnebinin buraya daxil olmasi cox cetindir bele ki her is ayri ayriliqda laziminca arasdirilir cox vaxt redd edilir En yaxsi sans BAC attestatina sahib olanlardadir ancaq onlara da 1 2 il xususi mesgele siniflerinde calismaq amansiz konkursda sebirli olmaq lazim gelecekdir Fransiz ali mekteblerine daxil olmagin bir nece yolu var Birincisi resmi noqteyi nezerden BAC bakalavr attestati elde etmek ucun en sade yoldur Bu sened universitete 100 faizlik buraxilisdir lakin heyf ki onu yalniz fransiz liseyini bitirdikden sonra imtahan vererek ve yaxsi netice elde ederek almaq olar Buna gore onun butun sadeliklerine baxmayaraq ele de yungul adlandirmaq olmaz Basqa variantlar da var Fransanin hansi ali mektebinde tehsil almaq istediyini bilen sexs en yaxsisi hemin ali mektebin komissiyasina mektub gondererek niye bu tehsil sahesinde oxumaq istediyinin sebebini yazmagi ve bir az da ozu haqqinda danismagi sinasin Sans musbet cavab almaq isteyen ele insanlarda bas qaldirir ki onlar oxuduqlari ali mektebleri qurban vere bilerler ve yeniden 1 ci kursa lakin fransizca davam etmelidirler Eger sizin namizedliyiniz Fransada beyenilse onlar size fransiz dilinde DALF teste cavab vermek ucun devet gonderecekler Bundan elave sizi DALF almaniz ucun imtahana buraxsinlar deye ilk is olaraq cox da cetin olmayan daha bir imtahan vermelisiniz ve fransiz dilini DELF oyrendiyinize gore diplom almalisiniz Universitetlerin bir coxunda ecnebiler ucun hazirliq kurslari fealiyyet gosterir Esasen fransiz diline yiyelenmeye daha cox yer verilir Kim ki kursun sonunda imtahanlari vere bilir o hemin ali mektebin telebesi olur Son illerde bezi ali tehsil muessiselerinde xususile ozellerde ingilis dilinde magistr proqramlari yaradilib Onlar ecnebilere istiqametlendirilmis ve 1 2 illik tehsil ehtimal olunur Bura daxil olmaq ucun dinlediyin kurslar ve aldigin qiymetler barede diplom ve akademik arayis bundan basqa TOEFL 550 700 ve ya IELTS 6 0 7 0 bal testinin neticelerini vermek lazimdir Bezen ingilis dilinde imtahanlari mekteb ozu teskil edir Bele proqramlarda tehsil almaq odenislidir Siyasi qurulusu RedakteFransa tarixde idareetme formasina ve siyasi qurulusuna gore xususi yere sahibdir Tarixe nezer salsaq gorerik ki Fransa ve Avropa siyasi tarixinde koklu deyisikliklere sebeb olmus en muhum hadiselerden biri Boyuk Fransa Inqilabidir Inqilab ozunden sonra Avropada Napoleon muharibeleri Fransada monarxiyanin berpasi ve nehayet muasir azad demokratik Fransanin simasini mueyyenlesdirecek daha iki inqilaba sebeb olmusdur Inqilabdan sonraki 75 il erzinde Fransa respublika diktatorluq konstitusiyali monarxiya ve iki muxtelif imperiyalar halinda movcud olmusdur Bu sosial siyasi qiyam mutleq monarxiyadan demokratiya vetendasliq ve insan huquq ve azadliqlari kimi muterreqqi prinsiplere esaslanmisdir Bu gun Fransada bu prinsipler dovlet idareciliyinde siyasi qurulusda hakim movqededir Dunyadaki bir cox olkeye huquq sistemi ve idareetme formasina gore Fransa numune olkelerden biri hesab olunur Fransanin numune bir olke olaraq tehlilini 2 aspektden ele almisdir Fransanin siyasi qurulusu hakimiyyet orqanlari ve idareetme qurulusu merkezi ve yerli idareetmeler Fransa dovleti prezidentli respublika rejimi ile idare olunan bir olkedir Hal hazirda Fransa 5 ci Respublika dovrunu yasayir Respublikanin esas xususiyyeti Fransiz Inqilabinin icinde movcud olan insan haqqlari demokratik deyerlere bagli dovlet ve milleti ile birlikde bolunmez sosial bir huquq dovleti uzerinde qurulmusdur Fransa torpaqlarinda yasayan ve vetendasliq almis her kes Fransiz hesab olunur Butun fransiz vetendaslari konstitusiya ve qanunlar qarsisinda dil din irq baximindan ayriseckilik olmadan beraber huquqlara sahibdir Fransanin qanunverici orqani 1958 ci il Konstitusiyasinin 24 ve 58 ci maddelerinde qeyd olunmus etrafli ve aydin prinsipler esasinda qurulmusdur Ali qanunverici orqan ikipalatali parlamentden ibaretdir Milli Meclis ve Senat Senatda yerli ozunuidareetmeler Milli meclisde ise xalq temsil olunur 1985 ci ilden beri Milli Meclis umumi ve birbasa secki huququ esasinda gizli sesverme ile 5 il muddetine secilen 581 deputatdan ibaretdir Deputatlarin 555 i bilavasite Fransadan 14 u Fransanin kecmis mustemlekesi olub denizarxasi eraziler adlanan yerlerden 12 i ise Fransadan kenarda yasayan fransiz vetendaslarindan secilir Seckiler birmandatli secki daireleri uzre majoritar secki sistemi esasinda 2 dovrede kecirilir Secki dairelerinin serhedleri ehalinin umumi siyahiyaalinmasindan sonra demoqrafik deyisiklikler nezere alinmaqla deqiqlesdirilir 23 yasa catmis feal secki huququna malik her bir Fransa vetendasi oz namizedliyini ireli sure biler Bir cox olkelerden ferqli olaraq Fransada deputatin muavini de olur Deputat secilmis sexs vefat etdikde ve bir sira diger hallarda muavin deputat mandati elde edir Senat departamentleri temsil eden orqan olub 321 uzvden ibaretdir Departamentlerin temsilcilik normasi onlarin ehalisinin sayindan asilidir Senator secilmek ucun 35 yasa catmaq teleb olunur Senatorlarin selahiyyet muddeti 9 ildir Her 3 ilden bir Senatin terkibinin ucden bir hissesi yeniden secilir Diger olkelerin parlamentleri kimi Fransa parlamenti de qanunvericilik iqtisadiyyat nezaret xarici siyaset mehkeme ve basqa sahelerde selahiyyetlere malikdir Qanunvericilik sahesinde Fransa parlamenti asagidaki qanunlari qebul ede biler konstitusiya qanunlari uzvi qanunlar adi qanunlar Fransada icraedici hakimiyyet merkezi idareetme qurumlari ve eyalet teskilatlarindan meydana gelmisdir Icraedici orqanin esas unsurleri asagidakilardir Prezident Redakte Fransada prezident hem dovlet bascisi hem de icraedici orqanin bascisidir Diger Avropa olkeleri ile muqayisede olduqca genis vezife ve sselahiyyetlere malik olan president hem de mehkeme hakimiyyetinin musteqilliyinin gercek zemaneti statusuna malikdir Xususile xarici siyaset ve milli mudafie sahelerinde yegane selahiyyetli bir hakimiyyetinin olmasi ile beraber basnaziri teyin etmek hokumetin cagirilmasi ile vezifesine son vermek hokumete basciliq etmek bas nazir ve ya her iki parlamentin teklifi ile bezi qanun layihelerini xalq sesvermesine teqdim etmek milli birlik ve muharibe veziyyeti haqqinda parlamentleri iclasa cagirmaq ve ya fovqelade hal elan etmek Konstitusiya surasi uzvlerinden ucunu teyin etmek qanunlara yeniden baxilmasini istemek movzularinda imza selahiyyetine malikdir Birbasa xalq terefinden 7 illiye secilen prezident vezife muddeti bittikden sonra yeniden secile biler Yeniden secile bilme haqqi prezidente hem de onun her hansi bir siyasi partiyaya uzv ola bilmesine ve her hansi bir siyasi dusunceni temsil ede bilmesine yol acir Prezidentliye nazmized ola bilmek ucun parlament numayendesi belediyye bascisi eyalet meclisi uzvu veya bolge meclisi uzvu olmaq minimum 30 ili temsil eden ve en az 500 vetendasin ictimaiyyete aciq ve yazili sekilde namized gostermesi zeruridir Bas nazir Redakte Bas nazirin selahiyyetleri konstitusiyanin 20 ve 21 ci maddelerine esasen olkedaxili tenzimlemeler etmek hokumet islerini idare ve koordinasiya etmek qanunvericiliyi tetbiq etmek mueyyen seviyyelerde teyinatlar etmekden ibaretdir Bununla yanasi birbasa bas nazire tabe olan ehemiyyetli qurumlar da vardir Hokumetin bas katibi Redakte Enenevi oaraq Danistay uzvleri arasindan teuin olunan ve birbasa bas nazire tabe olan siyaset ve idareetme arasinda elaqe qurumudur Parlamentle hokumet arasindaki elaqelerde cox ehemiyyetli rola sahibdir Idari baximdan birbasa bas nazire bagli icraedici maliyye ve idareedici vahidlerinin rehberidir Nazirler kabineti iclaslarinin gundemlerini hazirlamaq resmi hesabatlar tutmaq ve derc etmek nazirlikler arasi konfranslarin ve diger qurumlarin iclaslarinda istirak etmek bas nazirin milli qezet kadrlarin idaresi yuksek inzibati arasdirmalar merkezi ve diger komissiya ve komitelerle elaqelerinin heyata kecirilmesi ile bagli isler de bas katibin vezifelerindendir Nazirler Kabineti Redakte Fransa konstitusiyasinda Nazirler Kabinetinin strukturu ve faliyyeti barede hec bir konstitusya tenzimlemesi yoxdur Sadece iki istisna vardir ki bunlardan biri fovqelade veziyyet elan olunmasidir Nazirler Kabineti fovqelade hal elanini parlamentin tesdiqlemesi ucun 15 gun erzinde teqdim etmelidir Ikinci istisna ise Nazirler Kabinetinin Konstitusiya Surasina parlamentin selahiyyet dairesinden kenara cixaraq oz selahiyyetlerini qesb etmesi etirazidirIdareetme qurulusu RedakteFransada merkezi idareetme bolge eyalet ve mahal adlanan uc vahidden ibaretdir Bolgeler ve eyaletler eyni zamanda hem merkezi hem de yerli idareetmenin teskilatlandigi idari vahidleridir Nazirler kabineti terefinden teyin olunan vali bolge ve eyaletlerde merkezi hokumeti temsil edir Mahallar da memurlar terefinden idare olunur Fransada bolge iqtisadi sosial medeni ve cografi hemcinin etnik ve dini baximdan six elaqelerin movcud oldugu mekanlara verilen addir 1990 ci ilden beri Fransada 26 bolge movcuddur Eyalet iyerarxik qurulusda bolgelerden sonra gelen vahidlerdir Eyalet valisi de Nazirler Kabineti terefinden teyin olunur Fransada bu gun 100 eyalet idareetmesi vardir Eyalet valileri bolge valisinin emrine tabe olaraq merkez terefinden verilen vezifeleri qanunauygun sekilde yerine yetirirler Mahallarin bascisi Daxili Isler Naziri terefinden teyin olunan memurlardir prefet Merkez terefinden verilen emrleri yerine yetirmekle mesuldurlar Xarici siyasetinin idareedilmesinin Fransa sistemi bezi ferqli xususiyyetlere ve enenelere malikdir 1958 ci ve sonraki illerin hadiseleri Fransani prezident respublikasina cevirdi Melum oldugu kimi bu general S de Qollun adi ile baglidir Parlament iki palatadan ibaretdir Milli meclis ve senat Milli meclis bilavasite senat bilvasite sesverme yolu ile secilir Senatda erazi vahidleri ve xaricde yasayan fransizlar temsil olunur Fransizlarin ifadesine gore parlament haqqinda bolme konstitusiyanin kunc bucaginda yerlesir Lakin muharibenin elan edilmesi kimi muhum meselenin helli mehz parlamentin selahiyyetlerinde tesbit edilib Hemcinin Milli Meclis hokumete inam yaxud inamsizliq o cumleden xarici siyaset sahesinde numayis etdirmek huququna malikdir Bezi beynelxalq muqavileler yalniz parlament terefinden tesdiqlene biler Esas funksiyalar sefir teyin etmek ve xarici sefirleri akredite etmek sazislerin baglanmasi haqda danisiqlari aparmaq ve hemin sazisleri ratifikasiya etmek Milli tehlukesizliyi temin etmek ve herbi quvvelerin bascisi olmaq prezidentin elinde cemlesib Bas nazirin rolu Boyuk Britaniyaya nisbeten xeyli asagidir Bununla yanasi bas nazir hokumete basciliq edir ve demeli gundelik olaraq xarici siyaset meseleleri ile de mesgul olur Hemcinin konstitusiya surasi movcuddur Sura 9 illik selahiyyetlere malik olan 9 uzvden ibaretdir ve xarici siyasi fealiyyete nezaret edir Olkenin butun kecmis prezidentleri omurluk bu suranin uzvleridirler Xarici siyasetin esas halqasi tarixcesi 1628 ci ile gedib cixan XIN 1853 cu ilden nazirlik meshur Ke d Orse bulvarinda yerlesir Ona nazir basciliq edir nazir yaninda defterxana fealiyyet gosterir Hemcinin avropa ve frankofon isleri uzre iki nazir muavini de var Xarici elaqeler orqanlarina Frankofon cemiyyetinin merkezi orqanlari da aiddir 1952 ci ilin 19 sentyabr dekreti ile Fransanin diplomatik xidmeti umumi inzibatciliq qulluqcularindan ayrilmis diplomatik ve konsul personali dord memur qrupuna bolunmusdur elciler meslehetciler ve xarici isler uzre katibler Serq uzre mutexessisler ve is icraatcilari Hemcinin iqtisadi isler uzre referentler attaseler ve s var Xarici numayendeliklerde adeten siyasi ticari siyasi konsul protokol hemcinin metbuat medeniyyet sobeleri yaradilir Fransa partiyalari Fransa Sosialist Partiyasi FSP Lider F Olland Fransa Kommunist Partiyasi FKP Lider J Byuffe Fransa Ugurunda Herekat FUH Lider F Deviye Milli Cebhe Lider J J PennIqtisadiyyati RedakteFransa yuksek inkisaf etmis dovletdir Iqtisadi potensialina gore Avropada Almaniyadan sonra 3 cu yerdedir Fransa iqtisadiyyatinin enenevi xususiyyeti burada teserrufatin muhum sahelerine nezaret eden umumilli proqramlasdirmani feal tetbiq eden iri dovlet sektorunun olmasidir Olkede iqtisadi inkisafin planlasdirilmasi umumavropa miqyasinda strateji seciyye dasiyir Fransada emal senayesi 5 ana bolgede sixlasib Paris ve cevresine cox cesidi senaye saheleri Lyon cevresi ve Saint Etienne de kimya senayesi tarixi komure ve toxumaciliga esaslanan Nord Pas de Calais bolgesinde aluminium polad ve motorlu neqliyyat vasiteleri Tuluza ve cevresinde kosmos ve havaciliq senayesi meskunlasmisdir Fransa iqtisadiyyatinda oz aralarinda ve xarici kapitalla six elaqedar olan onlarla senaye korporasiyalari ve banklar fealiyyet gosterir Bunlar Elf Akiten neft senayesi Pejo Sitroen ve Renault avtomobil senayesi Tomson ve Alkatel elektronika Pesine Yujin Kulman aluminium senayesi Ron Pulenk ve Mislen kimya senayesi L Oreal Ywes Rocher kosmetika Karfurr erzaq mehsullari ticareti banklar Kredi Leonne Pariba ve basqalaridir Iqtisadiyyatin bezi sahelerinde kend teserrufati yungul yeyinti ticaret ve s kicik sahibkarliq movcuddur Istehsalin merkezlesme seviyyesine gore AFR ve Boyuk Britaniyadan geri qalsa da iqtisadiyyatinda dovlet sektorunun ehemiyyetine gore irelidedir Senaye sahelerinin 1 4 i dovlete mexsus muessiseleri teskil edir Olke senayeden sonraki inkisaf merheleindedir Senaye kend teserrufatinda calisanlarin sayi azalir Emek qabiliyyetli ehalinin yaridan coxu xidmet sahelerinde calisir Xidmetin bir cox novlerine gore maliyye neqliyyat turizm elmi ve texniki emekdasliq dunyada lider dovletlerdendir Fransa iri herbi quvveye ve atom silahina malikdir Senaye RedakteEmek qabiliyyetli ehalinin teqriben 25 i bu sahede calisir En muhum saheleri energetika masinqayirma ve kimyadir Hasilat senayesinde das komur demir filizi boksit cixarilmasi xeyli azalmisdir Merkezi massivde uran cenub qerbde tebii qaz cixarilir Fransa mineral xammal idxalcisina cevrilmisdir Ona gore de energetika senayesinde AES lerin rolu getdikce artir AES ler yerli xammal ve Afrika olkelerinden idxal olunan uran filizi esasinda fealiyyet gosterir Merkezi massivde her il 2 3 min ton uran filizi cixarilir Elektrik enerjii istehsalinda AES lerin payi 80 den coxdur Bu gostericiye gore dunyada birincidir Uran filizinden istifade zaani tullantilarin bir hissesi Almaniyada anbarlara yigilir 2010 cu ilin noyabr ayinda Almaniyada ehslinin etiraz numayisi de buna qarsi yonelmisdirElektrik enerjisi istehsalinda SES lerin rolu da vardir 2015 ci ilde Fransa avropa olkeleri arasinda elektrik enerjisi istehsalina gore Norvec ve Isvecden sonra 3 cu oldu Energetikanin inkisafi planlarinda enerji dasiyicilarinin idxalinin azaldilmasi ve alternativ vasitelerden gunes kulek deniz qabaralari enerjisi istifade olunmasi gosterilir Emaledici senayede metal ve enerji tutumlu sahelerin payi azalmis masinqayirma ve kimyanin movqeyi artmisdir Qara metallurgiya idxal olunan xammala zavodlari Dunkerk Fosdadir elvan metallurgiya hem yerli hem de idxal olunan xammala ucuz elektrik enerjisine esaslanir Elvan metallurgiya muessiseleri Saboye dagliq rayonunda Merkezi Massivde Pireneyde SES lerin yaxinliginda fealiyyet gosterir Masinqayirma kompleksinin strukturunda avtomobilqayirma ve neqliyyat vasiteleri istehsali 1 ci yerdedir Fransa dunya bazarinda avtomobil avia kosmik avadanliq ve gemiler istehsalina gore reqabet aparir Olkenin Reno Pejo avtomobil sirketleri Aerospasyal Avon Marsel Dasso Breqe aviakosmik sirketi dunya miqyasinda en iri istehsalcilardir Olkede elektrotexnika senayesi yuksek inkisaf etmisdir Bu sahede elektrik kabelleri elektrik stansiyalari o cumleden atom ucun avadanliq elektron hesablama masinlari ve s istehsal olunur Masinqayirmanin muhum merkezleri Paris Lion bolgeleri daxilinde hem de olkenin simalinda gemiqayirma istisna olmaqla yerlesir Masinqayirma mehsullarinin 40 i ixrac olunur Aviaraket senayesinin inkisafina gore Avropada liderdir Sernisin ve herbi teyyare helikopter raket istehsal edir Arean fransiz raketlerinden bir sira dovletler peyk buraxilmasnda istifade edir Olkeye mexsus Kuru kosmodromu Fransa Qvianasinda yerlesir Latin Amerikasi Olkenin aviasiya muessiseleri Paris Tuluza seherlerindedir ve bunlar dovlete mexsusdur Aviasiya senayesinin diger merkezleri Bordo Rurj Marinyandadir Senaue istehsalinin strukturunda masinqayirmadan sonra 2 ci uerde kimya senayesidir Kimya sanayesi mineral gubre sintetik kaucuk ve plastik kutle zerif kimya rarfumeriya eczaciliq kosmetika uzra ixtisaslasmisdir Rezin senayesi avtomobil tekerleri istehsali inkisaf etmisdir Kimya senaue muessiseleri Paris Lion olgeleri ve olkenin senubundadir Senaye istehsalinin strukturunda 3 cu yerde yungul senayedir Yungul senayenin muhum sahesi toxuculuqdur Fransa parca ve paltar istehsalina gore dunyada meshurdur Bu sahede yun ve pambiqdan daha cox istifade olunur Toxuculuq senayesinin merkezleri olkenin simalinda yun ketan cut fabrikleri Elzasda ve Vogez daglari eteklerinde pambiq parca Lionda tebii ve suni ipek parca cemlenmisdir Tikis senayesinin muhum merkezi Parisdir O moda merkezi kimi dunyada meshurdur ve bu sahede liderliyini saxlayir Istehsal mehsullarinin hecmi ve muxtelifliyine gore olkede yeyinti senayesi xususi ehemiyyet kesb edir Bu sahede serabciliq sirniyyat ve rendir konserv ve sireler istehsali xususile secilir Yeyinti senauesinin muessiseleri olkenin ekser seherlerinde uauilmisdir Kend teserrufati Redakte Fransa aqrosenaue kompleksinin inkisafina gore dunyada ararisi movqe tutur Olkenin kend teserrufatinda semi 1 mln ehalicalisir O et sud taxil seker cugunduru istehsalina gore Qerbi Avropada 1 ci pendir istehsalina gore dunyada 2 ci uzum yetisdirilmesine gore Avropada 2 ci ltaliyadan sonra uerdedir Fransanin Araliq denizi sahilleri meyveciliyin muhtelifliuine gore secilir saftali erik badam zeytun sitrus meuveleri Aqrar bolmelerdae kicik ve orta teserrufatlarda iri emteelik muessiseler hakim movqe tutur Fransa kend teserrufat mehsullari istehalina gore dunyada 3 cu AVS ve Kanadadan sonra Qerbi Avrorada l ci uerdedir Kend teserrufati mehsullarinn yaridan coxu heyvandarligin payina dusur Esasen iri buynuzlu mal qara beslenilir ve o mal qaranin sayina gore Qerbi Avropada l ci uerdedir Iri buynuzlu mal qara olkenin tebii otlaqlar olan simal qerbinde hemcinin Merkezi Massivde saxlanilir Heyvandarliq intensiv inkisaf etdirilir esasen sudluk etlik istiqametindedir Bu sahede kere yagi mal eti pendir sud istehsali inkisaf etmisdir Bitkicilikde taxil ekinleri hususile bugda uzumculuk terevezcilik ve bagciliq aparici yer tutur Taxil bitkileri bugda qargidali arpa esasen Simali Fransa Akvitan ovaliginda becerilir Bu sahede orta mehsuldarliq her hektara 70sentnerdir Qargidali cenub qerbde arpa covdar Merkezi Massivde celtik Rona cayi deltasinda ekilir Texniki bitkilerden kartof ve seker cugunduru ekinleri de genis erazi tutur Simali Fransa ovaliginda Uzuculuk uzre ixtisaslasan rayon Langedokdur uzum baglarinin 40 i Uzum hemcinin Haronna Dordoni Saranti caylari vadisinde de becerilir Keyfiyyetli uzum serabi istehsalina gore Fransa dunyada 1 ci yerdedir Sampan Konyak Kaqor icki markalari dunyada meshurdur Bordo Sampan Elzas Burqundiya bolgeleri Luara cayi vadisinde ela markali serab istehsal olunur Terevezcilik ve meyvecilik uzre bir cox kicik bolgeler ixtisaslasmisdir Bu sahenin mehsullari iri seherleri ilk novbede Parisi temin edir Olkenin simal qerbinde alma armud erik baglari Araliq denizi sahillerinde gavali sitrus meyve baglari yayilmisdir Neqliyyat ve xarici ticaret Redakte Fransa yuksek inkisaf etmis neqliyyat sebekesine malikdir Olkede neqliyyat sebekesi radial konfiqurasiyaya malikdir Bele ki esas demir yollari avtomobil magistrallari daxili su yollari hava xettleri paytaxt Parisden baslayir Sernisin ve yuk dasimalarda esas rolu avtomobil neqliyyat oynayir Fransa Avropada inkisaf etmis demir yolu sebekesine malikdir Olkenin en muhum merkezleri arasindaki elaqe yuksek suretli ve elektriklesdirilmis demir yollari vasitesile elaqe saxlanir Yuksek suretli magistrallarin tetbiqi sahesine gore Fransa Avropa olkeleri arasinda liderdir O bir sira olkelerde o cumleden ABS da yuksek suretli magistrallar layihesinde istirak edir Paris Lion Marsel Paris Tur Bordo Paris Lemoj Tuluza muhum demir yol magistrallaridir Yuk dasimalarinda boru kemerleri ve daxili su neqliyyatindan genis istifade olunur Neft ve neft mehsullari esasen Marsel Lion Strasburq Havr Paris kemerleri ile dasinir Yuk dasimalarinda Sena cayindan istifade olunur Paris Strasburq Ruan muhum cay limanlaridir Xarici iqtisadi elaqalerinde deniz naqliyyati muhum rol oynayir En muhum deniz limanlari Marsel Navr Dunkerk Nant Bordo Ruandir Yuk dovriyyesinin hecmine gore Marsel Qerbi Avropada 3 cu yerdedir O Fransani Hind ve Sakit okeanla elaqelendirir Havr ve Ruan Parisin deniz avanportudur Dunkurk portu Simal senaye bolgesinin deniz qapisidir Neqliyyat elaqelerinde La Mans bogzindan 1994 cu ilde cekilmis sualti tunelden genis istifade olunur Hava neqliyyati ile dasimalari dovlete mehsus Eur Frans Eur lntern sirketleri vasitesile heyata kecirilir Fransa dunyada turist qebuluna gore liderdir 76 8 mln nafer Turizmden elde olunan gelir 46 3 mlrd dollar teskil edir Olkeue turistleri selb eden Rarisin zengin tarihi medeni abideleri Disneylend eulense parki Araliq denizi ve Atlantik okeaninin cimerlikleri istirahet merkezleri ve s dir Xarici tisaret Redakte Fransanin xarici ticareti genisdir Teserrufat elaqelerinin muxtelif istiqamatleri uzre olke beunelhalq alemde movqeuine gore liderdir Xarici tisaretin hecmi ve sanaye mehsullari ihrasina gore Fransa dunyada 4 cu uerdedir AVS AFR Yaponiyadan sonra Fransa Beunelhalq investisiya elaqelerinde feal istirak edir Xarici kapital qouululusunun hesmine gore dunyada 3 cu uerdedir Fransa iqtisadiyyatina qoyulan xarici investisiyanin hesmi deehemiuuetli deresededir Olke ixracatinin terkibi muxtelifdir Dunya bazarinda neqliuuat masinqayirmasi avtomobil teuuare helikopter lokomotiv silah AES ler ucun avadanliq kosmik texnika elektrotexnika ve kimya mehsullari polad aluminium rarca paltar ixracina gore Fransanin movqeyi yuksekdir Kend teserufati ve erzaq mehsullari ixracinin deuerine gore AVS dan geri qalir serab taxil sud mehsullari seker ve s spirtli ickiler ixracina gore ise liderdir Fransa elektrik enerjisi de ihras edir idxalatinda masin ve avadanliqdan basqa yanacaq xususile neft ve senaue xammali muhum rol ounauir Qehve kakao cau ve diger kend teserrufati mehsullari idxal edir Fransanin en muhum tisaret terefdaslari AI olkeleri AFR Italiya Vouuk Britaniya Beniluks dovletleri AVS Yaponiya Cindir Fransa Afrika olkeleri Yaxin ve Orta serq Latin Amerikasi olkelerile da tisaret elaqeleri sahlauir Fransa ve Azerbausan Respublikasi arasinda da tisaret elaqeleri genislenir Istinadlar Redakte Abbasqulu Xan Sertib Rusca farsca azerbaycanca luget Russko persidsko tyurkskij slovar 1908 s 123 Most Famous Rivers in FranceHemcinin bax RedakteEn departamentinin kommunalarinin siyahisi Fransa monarxlarinin siyahisiXarici kecidler RedakteCIA The World Factbook FranceMenbe https az wikipedia org w index php title Fransa amp oldid 6071598, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.